A NOVA DESORDE INTERNACIONAL. CONSTRUZÓN EUROPEIA, INTERVENCIONISMO HUMANITÁRIO E GLOBALIZAZÓN. Carlos Taibo

 

Limiar

 

1. Há outras Europas mas non están nesta

 

Nada ten de estraño que os conceitos que utilizamos amiúde sexan, tambén, os mais evanescentes. Encontraremo-nos todos nun aperto, por citar dous exemplos, se nos vemos obrigados a precisar que e o que entendemos por “Europa” ou en que pensamos quando falamos de “Ocidente”. E, contudo, parece fora de discusón que, apesar da sua indefinizón, conceitos como os que acabamos de invocar marcan poderosamente muitas das nosas reflexóns e se quadra as reconduzen de maneira indesexada.

Un deses conceitos, o de “Europa”, há tempo que escapou das mans dos xeógrafos. A estes presta-se-lles hoxe pouca ou nengunha atenzón quando se dan à tarefa, polo demais mui respeitável, de identificar divisórias de águas nos Urais ou no Cáucaso. “Europa” ten-se convertido nun couto privado de políticos, funcionários e xeoestrategas, que gostan de entenderen o conceito, e de manipulá-lo, segundo as exixéncias das suas disciplinas ou traballos. Ao abeiro da enorme pluralidade de leituras que semellante liberdade permite, mamente poden surpreender as confusóns intencionadas, os incertos adxectivos que se acrescentan ou as fuxidas dos infernos que algunhas comunidades humanas decidiron protagonizar.

Entre as primeiras, as confusóns intencionadas, a mais chamativa dos nosos dias é, sen dúvida, a que dá en identificar “Unión Europeia” e “Europa”. O carácter visivelmente dinámico da primeira –quando menos en comparazón co que fica afora dela– puxo-lle asas a un discurso reduzionista que muitos se aprestarán a negar mas que brota por todas partes. Quando se fala, por exemplo, dunha “defesa europeia”, a ninguén se lle ocorre pensar que se está a falar doutra cousa que da “defesa da Unión Europeia”. Quando se fala, e poñamos outro exemplo, da “europeizazón” da República Checa, Hungria ou Polónia esquece-se expresamente a condizón europeia –o que, se non, haverian de ser– deses tres países en proveito da sua homologazón coa UE.

Mais rendível é, contudo, a qüestón dos adxectivos. Poucos son os que dominan os segredos dunha terminoloxia que distingue –sexamos xenerosos– entre “Europa do Leste”, “Europa oriental”, “Europa central”, “Europa central e oriental” ou “Europa central-oriental”. E que conste que non esgotamos, de modo nengun, as posibilidades. Os estudosos que algun respeito teñen pola precisón están hoxe obrigados a daren conta, nos prólogos dos livros, das suas sisudas opzóns terminolóxicas, que a miúdo pasan polo rexeitamento de xeopolíticas tresnoitadas –a que levou à xestazón dunha equívoca “Europa do Leste”–, polo desígnio de non aceitaren tranquilamente as denominazóns que alguns grupos humanos reservan para si –”Europa central”– ou pola vontade de non se deixar levar en exceso polas subterráneas imposizóns de línguas mais poderosas que as nosas. Nestas discusóns aprecian-se, de qualquer modo, visóns diferentes dunha qüestón decisiva, a de até onde chega Europa, que nos feitos, e ao menos no último decénio, só se manifestou en relazón cos polémicos limites orientais do continente.

Non faltan, enfin, e como anunciávamos, as fuxidas dos infernos. Várias son as comunidades humanas que parecen ter chegado à conclusón de que, escapando imaxinariamente para o centro do continente, e se é o caso para o norte, estarán escapando tambén da barbárie e da miséria non europeias. Sabido é que son muit@s @s cidadáns polac@s, chec@s, eslovac@s, húngar@s, ucranian@s, moldav@s, romen@s ou búlgar@s que rexeitan con acrimónia o qualificativo de “europeus orientais” e reclaman altivos a sua condizón de “centro-europeus”. Nunha modulazón do anterior, non está de mais recordar que nos Balcáns se asiste, desde há bastante tempo atrás, a un intento –o das comunidades mais setentrionais dunha península tambén preñe de indefinizóns– de pór distáncia con respeito a unha história aparentemente tráxica que tantos tópicos ten xerado. Aí están, se non, para testemuñá-lo, @s esloven@s e @s croatas de arestora, que teiman en reivindicaren, tambén, o seu pedigree centro-europeu e en abandonaren a marchas forzadas, cara ao norte, uns Balcáns que agora lles resultan alleios.

Non é azarento, en modo nengun, que todos os exemplos que viñeron no noso valimento procedan dunha ampla zona xeográfica que, no que nos interesa, limita por oriente coa disputada fronteira entre a Europa e a Ásia. E non é azarento, en primeiro lugar, porque nesa incerta fronteira, ali onde non há mares e estreitos de por meio, brotan alguns dos mais fundos problemas da “europeidade”; entre eles conta-se, como non, o relativo a onde remata Europa, se nos Cárpatos, nos Urais ou nas afastadas ribeiras do oceano Pacífico. Unha segunda razón que explica a xenerosidade na proliferazón de exemplos oferecen-na as disputas relativas a aquelas comunidades humanas que, aos ollos de tantos, cederon parte da sua “europeidade” en benefício dunha ambígua condizón “euro-asiática”. Agreguemos, ao fin, en terceiro lugar, e por se pouco fose, a heranza duns socialismos irreais tambén pendentes de caracterizazón e submetidos a unha acre disputa entre os que prezan neles rebentos “ocidentais” e os que preferen procurar, na sua textura, as pegadas de mitolóxicos modos asiáticos de produzón.

 

Voltar ao índice

 

A primeira ocidentalizazón

Comecemos polo final: ainda se mantén aberta unha azeda disputa sobre o sentido xeral dos procesos que gañaron terreno, en Outubro de 1917, no que un lustro depois pasou a coñecer-se como Unión Soviética. A disputa que eslavófilos e ocidentalistas manteñen en Rúsia desde há vários séculos tivo o ano mencionado un novo e singular rebento. Apesar que non falta quen, guiado por singulares cosmovisóns ideolóxicas, ve na revoluzón de Outubro un novo xermolo eslavófilo –dito sexa de paso, e por questionar outra imposizón terminolóxica, nengunha razón de peso obriga a negar a condizón europeia da eslavofilia–, o comun, e neste caso o mais razoável, é apreciar naquela un poderoso pulo ocidentalizante.

No seu desígnio de terminar dunha vez por todas coa “anormalidade” rusa, o que ao cabo os bolcheviques impuxeron sobre o terreno foi unha construzón importada de Ocidente. Dela fazian parte tres mercadorias ocidentais: unha visón do mundo –o marxismo–, unha “técnica” política –o xacobinismo– e unha teoria do desenvolvimento das forzas produtivas caracterizada pola idealizazón do capitalismo –eis, se non, para confirmá-lo, a admirazón de Lenine polo “capitalismo de Estado” xermano– e das suas prestazóns. Esas tres mercadorias ideolóxicas xurdiron no miolo de Ocidente e obrigan a suspeitar de quen, con afoita alegria, ten trazado unha clara liña de separazón entre un proxecto ocidental, o capitalismo, e outro xenuinamente “oriental”, o comunismo. En qualquer das suas manifestazóns, as benignas e as miseráveis, este último é, polo contrário, un mais dos produtos de Ocidente, algo que ben saben, por certo, muitos povos do Terceiro Mundo.

Nada do anterior impede que coa pasaxe dos anos, e se quadra por efeito da “anormalidade” rusa, o que en orixe era un proxecto ocidentalizante divise un desígnio doutra natureza. Nisto exerceron tambén a sua influéncia, non sen algun paradoxo, as próprias poténcias ocidentais do momento, entregadas a unha tarefa de presón sobre o rexime nascente que abofé tivo poderosos efeitos. Ainda asi, parece obrigado lembrar que boa parte da construzón estalinista posterior mantivo os seus vínculos co proxecto ocidentalizante primitivo, algo que ten o seu reflexo nunha dimensón significativa: a condizón inequivocamente “moderna” que aos ollos de tantos –fascinados polo rápido crescimento económico dos anos trinta– exibiu, durante tanto tempo, a Unión Soviética de Staline. O resultado final do proceso non foi outro que un novo rebento no que se davan cita, nunha orixinalísima combinazón, atavismos e modernizazóns, orientes e ocidentes. Surxira un universo que, como sucedia no pasado, estava a cavalo de dous mundos.

Os alicerces do que hoxe coñecemos co nome de Unión Europeia puxeron-se –non devemos esquecé-lo– nos mesmos anos en que adquiria todo o seu peso a confrontazón entre os dous grandes blocos que xurdiron no remate da segunda guerra mundial. Dificilmente esta segunda condizón podia deixar de fazer sentir os seus efeitos sobre o primeiro dos procesos. A construzón europeia nasceu acreditada por unha dupla tensón: se por un lado existia unha inequívoca consciéncia de que algo faltaria sempre no seu deseño enquanto os países “do Leste” non acabasen por somar-se a ela, polo outro eses mesmos países eran obxecto de ollares pouco afectuosos. Neles apreciava-se unha nova barbárie que non era senón unha reaparizón de singularidades entre as que se contavan a auséncia de xenuínas “experiéncias democráticas”, a leviandade dos procesos de industrializazón ou a primazia de nacionalismos de base obscenamente étnica. As cousas asi, a incorporazón dos países “do Leste” só podia conceber-se en termos de absorzón, e nunca en virtude dunha mútua comunicazón e influéncia.

É verdade, contudo, que a barbárie en qüestón reclamava dun matiz: os pequenos países da Europa central que ficaran emprazados, talvez contra a sua vontade, no bloco soviético de alianzas podian exibir un rexisto histórico mais saudável no que non faltavan, ainda que en doses pequenas, muitos dos parabéns presumívelmente característicos dunhas sociedades ocidentais frequentemente idealizadas. Nun discurso no que se apagavan as pegadas do ocorrido durante a segunda guerra mundial, e entre elas as que podian xustificar alguns dos comportamentos da Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas (URSS), esas sociedades centro-europeias apresentavan-se como as vítimas dun suplício que as separara do seu tronco orixinal en benefício da miséria estaliniana. E o efeito desta última sobre elas pouco tiña xá de ambiguidade modernizante; coa sua visível condizón arcaica, as sucesivas intervenzóns militares dirixidas ou impulsionadas pola URSS non deixavan espazo para a dúvida.

A tensón entre os blocos era tal, polo demais, que nas reflexóns que viron a luz en Ocidente quando Krushchov acometeu a sua caótica experimentazón liberalizadora non havia xá lugar, tampouco, para interpretazóns que subliñasen a presenza, naquel, de presumidas pulsóns ocidentalizantes. En virtude das necesidades da confrontazón entre os Estados Unidos (EE.UU.) e a Unión Soviética, a percepzón desta última –e do seu bloco– como algo cada vez mais lonxe do tronco ocidental impuxo-se nun momento no que a barbárie própria da era estalinista entrava, no entanto, nunha etapa de refluxo. Semellante visón dos feitos preservou a sua influéncia, ben que con moderadas reviravoltas, até que sobre o terreo se fixeron sentir os primeiros indícios das reformas gorbachovianas, na segunda metade do decénio de 1980.

 

Voltar ao índice

 

A segunda ocidentalizazón

Demos por bon que o primeiro intento de ocidentalizazón rexistado no oriente europeu no transcurso do século XX foi o que se produziu, en virtude da revoluzón de Outubro de 1917, en Rúsia. O segundo fixo-se valer, a finais do decénio de 1980 e princípios do seguinte, no conxunto do que era o bloco soviético de alianzas (e tambén, con dimensóns mais discutidas, en Xugoslávia e Albánia). Mamente pode separar-se o pulo desta segunda ocidentalizazón da crise sen fundo que, desde tempo atrás, abafava os sistemas de tipo soviético. Esa crise manifestava-se de modos mui diversos. Fazia-se valer, por exemplo, no modo dunha reduzón do ritmo de crescimento, coa incapacidade paralela de satisfazer as demandas que chegavan dunha indústria tecnoloxicamente retardada, dunha agricultura de baixos rendimentos, dun sector militar que reclamava a maior parte de recursos escasos ou dunha povoazón con níveis de consumo mui precários. Puña-se en relevo, tambén, através dunha notória inadaptazón às exixéncias de sociedades que, en virtude da extensón dos procesos de industrializazón, urbanizazón e educazón, exibian un carácter cada vez mais complexo. Revelava-se, en resumo, nun rexime político anquilosado e burocratizado, que perdera o controlo, e o que é mais importante, o coñecimento, sobre muitos procesos vitais.

Ante tantas desfeitas, as “revoluzóns” que os anais comezan a identificar co ano 1989 non proporcionaron qualquer nova cosmovisón ideolóxica: limitaron-se a reclamar a introduzón, ou se é o caso a recuperazón, dun conxunto de instituizóns, regras e valores que, con razón ou sen ela, se consideravan próprios do “mundo ocidental”. O que alguns chamaron, con evidente equivocidade, “europeizazón” abria-se camiño, con maior ou menor enerxia, en espazos tan distintos como os configurados por Polónia, Bulgária, as repúblicas do Báltico ou a própria Rúsia.

Ainda quando parece inegável que, apesar de todos os problemas, a segunda ocidentalizazón segue o seu curso, tambén o é que vai recuando o optimismo que en tantos lugares se impuxo en 1989. Na maior parte dos países que recuperaron a sua independéncia ou acederon a ela fan-se sentir os efeitos de instituizóns pouco consolidadas, de sociedades civis mui débeis, de formas de capitalismo non caracterizadas precisamente pola sua moralidade –quais exiben esta característica?– e de grupos de presón poderosísimos que se moven no laboratório. Como é ben sabido, non faltan tampouco os cenários nos que cobraron corpo sanguentos conflitos bélicos, as mais das vezes vinculados coa manifestazón de tensóns nacionais.

A maioria dos especialistas asinalan, de qualquer xeito, que poucas son as dúvidas con respeito ao feito de que un grupo de países –a República Checa, Hungria e Polónia encabezan os prognósticos– conseguirá chegar a un porto relativamente tranquilo unha vez realizada a travesia da “segunda ocidentalizazón”. Se as avaliazóns do ben-estar as fixan os estados da Europa comunitária, non há demasiados motivos para o optimismo, contudo, no que atinxe à maior parte do espazo xeográfico que outrora conformava o bloco soviético de alianzas. E ao respeito virá de avondo con mencionar tres dados. O primeiro lembra-nos que as relazóns actuais son quase sempre menos predizíveis que as de antaño: o soño gorbachoviano dunhas relazóns estáveis e previsíveis non ten adquirido carta de natureza, algo que testemuñan de maneira fidedigna as numerosas incógnitas que rodean o comportamento do presidente ruso, Ieltsin. O segundo subliña a inequívoca importáncia do pasado: enterramos cedo demais unha cheia de fórmulas que reaparecen por toda a parte, através unhas vezes de procesos de reconversón das elites cheios de dobras, e co concurso noutras de renascidas lóxicas imperiais nas que muitos dos vellos sistemas voltan a aparecer (quando falamos do pasado non só estamos a pensar, entenda-se ben, no legado da etapa soviética). O terceiro e derradeiro dado chega da man dunhas opinións pdblicas cada vez mais indiferentes con respeito a muitas das características dun Ocidente en exceso idealizado nos anos anteriores: son muitos os cidadáns dos países que nos ocupan que se senten desenganados con unhas políticas, as ocidentais, mais ben mesquiñas, como son muitos os que, se quadra, comezaron a concluir que os nosos sistemas, en política como en economia, non son os paraísos que acreditavan perceber. Nun e noutro caso, as conseqüéncias para o futuro son qualquer cousa menos fáceis de identificar.

 

Voltar ao índice

 

O alargamento e os seus problemas

Unha das dimensóns centrais da “segunda ocidentalizazón” é un proceso, ainda incerto, de ampliazón da UE para Leste. Até onde podemos avista-lo, ese proceso non se caracteriza polo recoñecimento de eventuais direitos inatos nos candidatos, senón, antes ben, por unha livre decisón que están chamados a adoptar os estados membros da UE; este dado, por si só, obriga a reafirmar a condizón de proxecto parcial, e a vocazón non necesariamente universal –nen sequer no ámbito “europeu”– da UE realmente existente.

Tambén neste terreno o optimismo desmesurado dun lustro atrás deixou o camiño aberto a opinións mais precavidas, que entre outras cousas se apoian no que parece o adiamento dun proceso que tantos pensaron seria mui rápido. Chegados os tempos de procurar explicazóns para semellante adiamento non há que ir mui lonxe: absorta en planos de converxéncia e unións monetárias, quando non dividida con respeito a qüestóns cruciais, a UE de avondo ten con resolver os seus próprios problemas e non está agora na mellor condizón para encarar os muitos que, sen dúvida, xeraria meia dúzia de adesóns. Non pode esquecer-se que mesmo os candidatos que ocupan a primeira fileira –os xá várias vezes citados: a República Checa, Hungria e Polónia– son portadores de graves problemas económicos que unhas vezes remeten à caducidade das suas infraestruturas industriais e outras à heranza, en todas as ordes, da planificazón burocrática de onte. Nada asimilável, noutras palavras, a anteriores procesos de integrazón na UE que, ainda que conflituosos, exibian unha complexidade sensivelmente menor.

Tampouco está de mais agregar unha circunstáncia –ocupamo-nos dela noutro dos ensaios que configuran este livro– que de cote se elude. Despois das “terapias de choque” desenvolvidas nos últimos anos, os novos aderentes non só terán de pasar por un proceso semellante ao que seguiron no seu momento Áustria, España, Grécia ou Portugal: o previsto, e aqui as dificuldades –por razóns fáceis de compreender– multiplican-se, é que procuren satisfazer tambén os critérios estabelecidos nos programas de converxéncia. As cousas asi, há muitas razóns para un pesimismo que unhas vezes anuncia novos adiamentos nas adesóns, outras identifica procesos de incorporazón puramente formais e nalguns casos agoura unha nova desnaturalizazón da construzón “europeia” derivada da institucionalizazón dunha cheia de velocidades, cos sócios de incorporazón mais recente nos chanzos inferiores dunha verticalísima xerarquia. Há quen, con tons ainda máis tétricos, suxere que as novas incorporazóns de estados à UE –temperás ou tardias– ben poden acrescentar a miséria dos que se vexan obrigados a seguir chamando, esterilmente, à porta daquela.

Con este panorama non pode surpreender que no debate –sexamos xenerosos na utilizazón da palavra– sobre o alargamento da OTAN se manifestasen opinións suxeridoras dunha interesante explicazón: entre os propósitos dunha ampliazón da Alianza Atlántica que tantos consideran precipitada estaria o de calar, con un caramelo, os protestos dun grupo de países que observan como as suas candidaturas à UE son obxecto dun imprevisto, e non en exceso razoável, adiamento.

Como veremos mais adiante, ben é verdade que no que respeita à qüestón que acabamos de invocar, a da ampliazón da OTAN, e xunto dunha retórica oficial carregada de boas palavras, son numerosas as análises que identifican outras motivazóns. Aqueles que non teñen o dever de acoller-se à retórica subliñan con claridade que o propósito do alargamento da Alianza non é outro que o próprio fortalecimento da organizazón, algo singularmente explicável nun cenário marcado pola debilidade de Rúsia e pola conveniéncia –agregan– de preparar-se para tempos piores que poden chegar.

Tambén é certo, contudo, que dentro da própria OTAN se ouven vozes que chaman a atenzón sobre unha perspectiva que non podemos deixar no esquecimento: a de que unha ampliazón que, conforme a estas análises, non responde à necesidade imperiosa de resolver un problema preciso contribua a desnaturalizar unha Alianza que foi concebida e desenvolvida para outros mesteres. Ese alargamento veria-se poderosamente marcado, ademais, por unha circunstáncia: os países candidatos non parecen acreditar muito nen na OTAN nen na seguridade ocidental. Limitan-se a mover os seus peóns dando satisfazón a un conxunto de normas que, estabelecidas polos nosos países, abren o camiño –e isto xá é outra cousa– que conduz à UE. Detrás das posizóns que nos ocupan –ou quando menos detrás das suas versóns mais ultramontanas– é sinxelo apreciar o eco dos que, na sua saudade de tempos pasados, parecen fascinados por unha ideia: a de que a divisón trazada pola confrontazón entre blocos non tiña un carácter historicamente conxuntural e respondia, antes ben, a atávicas e iniludíveis inércias. Aos ollos destes círculos de opinión, nen sequer a “Europa central” martirizada pola URSS se fai merecedora dunha recepzón calorosa no quadro da principal das instáncias de seguranza do mundo ocidental.

Claro que, como tantas vezes sucede, as posizóns duns e doutros –as dos firmes partidários da ampliazón da OTAN como as dos atlantistas receosos de eventuais desnaturalizazóns– poden conduzir a un mesmo e tráxico cenário, teimosamente anunciado pola propaganda rusa do momento: o dunha nova liña de conflito que divida a Europa e que outorgue argumentos poderosos a quen, en Moscova, soña con rexurdimentos imperiais e esferas de influéncia. Tambén aqui, polo que parece, o mantimento do vello é un dos riscos que, con urxéncia, é necesário sortear.

 

Voltar ao índice

 

Cuidado cos lugares comuns

En relazón co mundo europeu oriental, nos últimos anos asistimos a un fenómeno inédito no que se refere ao emprego dos nomes “xeográficos”: quando se fala de “transizóns no Leste”, o comun é que por tais se entendan, pouco menos que en exclusiva, aquelas que se desenvolven en tres ou quatro países entre os que se contan, mais unha vez, a República Checa, Hungria e Polónia. Como os procesos de mudanza neses estados decorren con relativa tranquilidade ou, no seu defeito, permiten avistar razoáveis esperanzas, o wishful thinking omnipresente entre nós ten dado en subentender que o sucedido neles é un bon resumo dunha condizón mais xeral. Os feitos, desgrazadamente, non confirman semellante pretensón; mui ao revés, obrigan a rezelar, quando menos en termos globais, das “transizóns” que se fan valer en quase unha trintena de estados imersos no noso campo de atenzón.

Un efeito do anterior é a determinazón –as mais das vezes non demasiado clara– de diferentes espazos nos que, segundo a vulgata, se farian valer condizóns mui díspares. A República Checa, Hungria e Polónia configurarian un cenário de paradisiaca tranquilidade ao que, conforme unha mecánica visón dos feitos e en virtude dos recentes éxitos eleitorais dos “democratas”, están chamados a somar-se Roménia e Bulgária. Ainda que receptoras de saudáveis impulsos de atraczón procedentes do mundo escandinavo, as repúblicas do Báltico, nun segundo degrau, serian vítimas dos seus numerosos contenciosos con unha Federazón Rusa à que é conveniente non amolar. O terceiro estádio corresponderia a países como Ucránia ou Moldávia, de incerta colocazón no panorama internacional, mas emisores de sinais esperanzadores. Un quarto degrau encherian-no, con diferentes papeis, os estados derivados da vella Xugoslávia, ainda marcados polos pasmos da guerra. Nun quinto estádio aparecerian Rúsia, Bielorrúsia e quizais Eslováquia, países para os que se reserva o emprego –metade lexitimador, metade crítico– de curiosas malformazóns intelectuais, como a que lles atribui a condizón de “democracias autoritárias”. Alén destes cinco degraus só fican as desfeitas de Albánia, o Cáucaso e a Ásia central, espazos todos que, conforme a un critério mui estendido, teñen pouco ou nada de europeus.

Se non pode negar-se que há motivos para determinar cada un deses chanzos, e que existe en paralelo a urxéncia de “clasificar para coñecer mellor”, é difícil fechar os ollos ante algunhas das servidumes ideolóxicas dos critérios presuntivamente empregados. Polo que fai agora, parece lícito perguntar-se se son tan notáveis as diferenzas que existen entre uns e outros chanzos, ou, o que é quase o mesmo, se non há elementos comuns a todos eles. É obrigado suspeitar, por outra parte, de procedimentos que o mais seguro é que exaxeren as virtudes dos avantaxados –sen apreciaren problema nengun de relevo nas suas transizóns– e rebaixen, en cámbio, os méritos dos marxinalizados. Non pode deixar de apreciar-se, ao fin, un subterráneo intento de xustificazón de políticas, como o avalizado polos Estados Unidos à hora de explicar por que só os tres membros indisputáveis do primeiro chanzo foron convidados a somar-se à OTAN. O feito de que nengun dado sólido –por citar o exemplo mais claro, que non o único– situe às transizóns checa, hdngara e polaca por diante da eslovena obriga-nos, sen ir mais lonxe, a analisar con acre intenzón crítica qualquer dos intentos contemporáneos encamiñados a limitar espazos nas “outras Europas”.

Sirvan estas últimas liñas para chamar a atenzón, de novo, sobre o carácter mais ben nebuloso da maioria dos conceitos que empregamos à hora de descrever os vicisitudes contemporáneos do noso continente. A estas alturas, o núcleo da oferta ideolóxica que nos últimos anos se ten imposto no oriente europeu é qualquer cousa menos claro: cada quen entende à sua maneira que é o que significan a “democracia” e o “mercado”, de tal xeito que se entre os embandeirados da primeira están alguns aprendizes de déspota –o presidente ruso Ieltsin é un deles–, entre os defensores do segundo contan-se auténticos mestres na presón subterránea que levan camiño de converter en benigna a palavra “mafia” aplicada a marxinais procedimentos económicos como os despregados nos Estados Unidos a finais dos anos vinte.

Se queremos outro exemplo das ambiguidades que rodean alguns termos de uso quotidiano, procuremos o que proporciona a conflituosa relazón entre “democratas” e “ex comunistas”. Aos ollos de muitos analistas, a ditosa condizón dos primeiros –muitas vezes tambén ex comunistas– está fora de dúvida; dá-se por certo, sen ir mais lonxe, que os novos governantes de Roménia e de Bulgária tiraron axiña aos seus países da miséria que caracterizou o pasado, tanto afastado como próximo. O currículo e as dobras dos ex comunistas, en cámbio, foron analisados con remirado detalle en traballos que davan por seguro que há un xigantesco movimento freneticamente orientado a reconstruir a orde burocrática de antano. Muitos dos estudiosos que, amiúde con argumentos convincentes, subliñan a imoralidade dos procesos de reconversón mercantil da nomenklatura doutrora preferen guardar siléncio no que se refere a unhas práticas mafiosas que, omnipresentes, se benefician, polo que semella, da sua condizón de relativa novidade, isto é, de vinculados non excesivos cos vellos reximes e as suas aberrazóns. E postos a anotar esquecimentos, non está de mais mencionar o que rodea a muitas das políticas económicas que, postuladas polos nosos governos e insertas na lóxica do Fundo Monetário Internacional, non son precisamente un prodíxio de solidariedade.

Se, no que atinxir ao oriente do continente, muitos dos argumentos que se esgrimiron nos últimos anos eran produto de prexulgamentos como os mencionados, os prexulgamentos –ou se é o caso os esquecimentos– tampouco faltaron na hora de analisar o que ocorria en ocidente. Con demasiada frequéncia se ten esquecido, por exemplo, que entre nós as regras de xogo as seguen impondo os grandes (vexa-se, se non, o curioso procedimento arbitrado para decidir os nomes dos países que havian de ser os beneficiários da ampliazón da OTAN, cos Estados Unidos pouco dispostos a admitiren contestazón algunha). Por petuláncia no exercício da retórica –os defensores acríticos da Unión– ou por idealizazón dun inimigo que se rexeita –os seus detractores acérrimos–, son muitos os que preferen ignorar, tambén, que a UE non está para muitos voos, imersa nunha competizón por recursos escasos na que cada Estado defende obscenamente o que considera seu.

Ante a precariedade dos nosos coñecimentos con respeito ao presente, ante a incerteza no que atinxe ao futuro e ante a condizón nebulosa de muitos conceitos que pouco mais fixeron que outorgar unha falsa confianza, quando chegue o momento de tomar decisóns sobre unha qüestón tan vital como é a de que deve fazer-se cos estados que se consolidaron, ou que xurdiron, en virtude da desaparizón da URSS e do seu bloco, se quadra é preferível procurar o horizonte dunha fusón mutuamente enriquecedora que dar por descontadas as virtudes dunha absorzón uniformizadora. As cousas como están, semella obrigado recordar, de qualquer maneira, que a aposta pola primeira non será en modo nengun o produto da inércia ou de movimentos espontáneos: ten que ser, dunha maneira mui oposta, a conseqüéncia dun proxecto específico que agora non se aprecia, con forza, no noso continente. Ainda que, claro, tambén estamos no noso direito de perguntar se tanta énfase en Europa non priva dos benefícios dunha cosmovisón que invite a transcender as suas fronteiras, sexan quais sexan estas últimas. Non vaia ser que esquezamos que Europa, como todas as construzóns políticas, é tambén unha invenzón, e non precisamente dos xeógrafos.

 

Voltar ao índice

 

2. Democracia, mercado e xeoestratéxia

O obxectivo deste texto é enunciar os elementos non estritamente económicos que configuran hoxe en dia as políticas da Unión Europeia na Europa central e oriental. Antes de encetar esa tarefa convén realizar, contudo, duas precisóns. A primeira afecta ao contúdo expreso do termo xeográfico que acabamos de empregar. Por “Europa central e oriental” entenderemos o conxunto conformado polo que era a Unión Soviética europeia, polo território do vello Estado federal xugoslavo e polo que corresponde a sete estados hoxe independentes: Albánia, Bulgária, a República Checa, Eslováquia, Hungria, Polónia e Roménia. A segunda obriga-nos a recordar que o espazo xeográfico mencionado mostra agora inxentes diferenzas que fan duvidosa e conflituosas a sua considerazón como entidade homoxénea. Parece evidente que nen a situazón real nen o tipo de vínculos exteriores son os mesmos na República Checa que en Ucránia ou en Roménia que na Federazón Rusa. Evidente é tambén que a UE xera atitudes e critérios distintos segundo às situazóns que se manifestan en cada un dos estados.

Ainda sabedores das diferenzas que acabamos de invocar, non é difícil debuxar un panorama xeral da actual situazón na Europa central e oriental. Tal situazón pode caracterizar-se, nas suas características mais atraentes, da seguinte maneira. En primeiro lugar, en muitos destes estados ten-se verificado, ben que con intensidades diferentes, un pulo de fórmulas autoritárias, con un irracional fortalecimento de poderes executivos e figuras pesoais, un paralelo recorte das atribuizóns dos parlamentos e un escaso asentamento dos partidos e das organizazóns sociais. En segundo termo, a maioria dos estados, novos e vellos, parece ter optado por políticas visivelmente centralizadoras, nun quadro de xeral subida do racismo e da xenofobia. No ámbito económico, en terceiro lugar, un capitalismo selvaxe en aberto progreso, asentado amiúde en complexos circuitos mafiosos, está a gañar-lle o xogo, ben que non sen resisténcias, aos restos da economia burocrática de antaño. Un quarto aspecto é a preservazón, apesar dos cámbios operados nas fórmulas económicas, dun modelo produtivista e depredador, perfeitamente adequado à tráxica e dupla realidade ecolóxica –agresóns meio-ambientais, esgotamento de recursos– dos sistemas de tipo soviético. En quinto e derradeiro lugar, conven dar conta da debilidade que en todos os lugares exiben unhas sociedades civis que mamente semellan en condizóns de contestar as arbitrariedades e imposizóns que chegan dos poderes emerxentes.

 

Voltar ao índice

 

As modulazóns das políticas da UE

Sobrepostas à situazón anterior, e como xá anunciamos, as políticas da UE mostran, de qualquer maneira, modulazóns diferentes que acaso poden limitar-se segundo tres áreas xeográficas específicas: a Federazón Rusa, o vello Estado federal xugoslavo e a Europa central.

O perfil das políticas da UE no que a Rúsia respeita ten-se visto claramente marcado pola perspectiva –a realidade– dun rexurdimento imperial naquel país. Ante semellante horizonte, a visón da UE fica ben reflectida nunha política de duplo critério: as concesóns, sen conto, no que se refere aos “asuntos internos” rusos ven-se acompañadas por atitudes mais ben severas no que atinxe à política de Moscova lonxe da sua suposta “zona de influéncia” de hoxe. O mellor signo do primeiro –da vontade de fechar os ollos ante muitas das medidas, impresentáveis, urdidas polo governo ruso– chama-se, claro, Chechénia. A mais lograda ilustrazón do segundo –do desígnio de encarar con dureza as políticas que poñen en qüestón, sequer sexa marxinalmente, a eventual supremacia do mundo ocidental– é a decisón de estender a OTAN pola Europa central. Deve lembrar-se, ainda asi, que a UE parece ter aceitado en plenitude que a Comunidade de Estados Independentes (CEI) configura unha xenuína “zona de influéncia” da Federazón Rusa, de tal maneira que os movimentos desta no espazo da Comunidade se analisan con arranxo ao esquema, tolerante, que corresponde aos “asuntos internos”.

As xentes que se pronuncian por un continente livre e solidário teñen muitos estímulos para alimentar atitudes que son exactamente as contrárias das avaliadas pola UE: é obrigado denunciar de forma expresa e contundente as conseqüéncias do pulo militarista e autoritário dentro –Chechénia– e fora –Moldávia, Transcaucásia, Taxikistán– da Federazón Rusa, ao tempo que é necesário repeler o que de provocazón ten o proxecto ocidental de ampliar unha organizazón, a OTAN, marcada polos estigmas magoantes dunha política de blocos en proceso de enxeñoso relanzamento.

Neste mesmo quadro é necesário subliñar un dos elementos das políticas da UE: o propósito, que se manifesta a miúdo, de exonerar o presidente da Federazón Rusa, Ieltsin, de responsabilidades expresas ante muitas das desfeitas que ocorren no seu país. Nestes momentos non faltan xentes que seguen a suster, sen rubor, que Ieltsin é unha garantia da estabilidade e da democracia en Rúsia. Por certo que alguns dos que recentemente deixaron de afirmar o anterior non o fixeron por ter chegado à conclusón de que sobran os argumentos para afirmar o contrário: simplesmente comezaron a suspeitar do compromiso de Ieltsin coa defesa dos intereses ocidentais.

Polo que se refere ao vello Estado federal xugoslavo, e apesar de algunhas análises mui estendidas, mamente pode considerar-se que a UE é un responsável significado da sua desintegrazón. Non por iso deixan de seren muitos, ben é certo, os dados que se acumulan para concluir que a maior parte das políticas da UE ten sido qualquer cousa menos afortunada.

Asi, e nunha rápida avaliazón, estamos obrigados a recordar, en primeiro lugar, que a UE –daquela tratava-se, falando en propriedade, da Comunidade Europeia– ofereceu unha indirecta lexitimazón do proceso de ruptura de muitas das regras de xogo internas do Estado federal protagonizada polas autoridades sérvias; o siléncio no que se refere ao acontecido en Kosova en 1989-1990 é ilustrativo avondo ao respeito. Mais adiante, e xá plenamente activada a desintegrazón, con perfis bélicos, do Estado federal, a UE voltou operar como instáncia lexitimadora, neste caso da conquista de territórios pola forza e da paralela “limpeza étnica” deses territórios. Na negociazón de todos os planos de paz sobre Bósnia –ocupemo-nos do exemplo central–, a UE esqueceu de forma metódica a existéncia dun governo, o bósnio, multiétnico na sua configurazón, democraticamente eleito e internacionalmente recoñecido; aceitou que participasen, en fictícia representazón da povoazón sérvia, e se é o caso da croata, presumíveis criminais de guerra; deu o seu placet à maioria dos resultados das aczóns militares servo-bósnias dirixidas desde Belgrado, Pale e Knin, e fixo o próprio coas organizadas por Croácia na Krajina e en Bósnia central; pouco mais asumiu que unha defensa retórica da integridade de Bósnia; amparou unha organizazón territorial e unhas estruturas políticas que incorporavan en lugar central o princípio étnico; mostrou un desprezo real dun proxecto multicultural visivelmente molesto, e exibiu, enfin, unha dramática divisón de opinións entre os seus membros.

No que atinxe a esta última circunstáncia, non está de mais recordar que os mesmos estados que se dispoñen a introduzir unha moeda única son capazes de desenvolver políticas e atitudes tan díspares como as que fixeron valer Alemaña e Grécia en relazón co proceso de desintegrazón do Estado federal xugoslavo. Entretanto Alemaña fixo tudo o que estava na sua man para recobrar a sua vella “zona de influéncia” en Eslovénia e Croácia, Grécia dedicou todas as suas enerxias a obstruir o recoñecimento internacional de Macedónia; unha e outra exibiron, por demais, atitudes ben distintas ante o proxecto encamiñado a criar unha “grande Sérvia”. Agreguemos, ao fin, na mesma orde de cousas, que na maioria dos membros da UE se fixeron sentir, na análise das crises iugoslavas, os efeitos mesquiños dos seus próprios problemas internos.

É preciso que lembremos, por demais, que os estados membros da UE, desexosos de avir-se con opinións pdblicas xenericamente descontentas coas políticas governamentais en relazón coa vella Xugoslávia, fixeron valer enfin unha imperdoável armadilla: a derivada dun esforzo, van, por homologar –en particular en relazón co conflito de Bósnia– as responsabilidades de agresores e agredidos. Apesar dos intentos dos nosos governos, ninguén que coñeza minimamente o conflito mencionado pode ignorar que é ben distinta a responsabilidade de quen fixo uso sistemático da forza en proveito dun discurso monoétnico e de práticas eventualmente próximas ao xenocídio, dunha banda, e de quen sofreu os efeitos de semellante aberrazón, doutra.

Várias son as razóns, enfin, que explican por que a posizón da UE en relazón cos pequenos países da Europa central ten sido muito menos conflituoso. A primeira é a auséncia, ou a leviandade, de dinámicas militares autónomas –e dos correspondentes intereses estratéxicos– neses estados. Ao anterior é necesário agregar o tamaño relativamente reduzido de todos os países afectados, a visível aquiescéncia dos seus governos con respeito às políticas da Unión e, en particular, o franco progreso que na maioria dos casos experimentaron os intereses económicos das grandes poténcias ocidentais ao abeiro das vantaxes derivadas de várias condizóns. Citemos entre estas últimas a proximidade xeográfica, unha man de obra barata, a abertura de mercados potencialmente interesantes e un visível horizonte de dependéncia.

 

Voltar ao índice

 

As características xerais das políticas da UE

Os dados até agora mencionados poden-se reordenar en benefício de meia dúzia de grandes ideias que resumen a política desenvolvida pola UE en relazón co conxunto da Europa central e oriental.

Un compromiso retórico coa democracia. A defesa da “democracia” ocupa un lugar marxinal, e mais ben inzado de retórica, nas políticas reais da UE. Parece fora de discusón que o obxecto fundamental destas é alisar o camiño a fórmulas de controlo económico na Europa central e oriental, de tal xeito que todos os demais compromisos contraídos –e entre eles o da democratizazón– pasan a un segundo plano. A democratizazón interesa só quando non provoca problemas no que atinxe à satisfazón do grande obxectivo xeral; deixa-se rapidamente no esquecimento, en cámbio, quando se intui que a sua defesa pode pór en qüestón a satisfazón dese obxectivo.

O exemplo mais concluente das dobras da política da UE neste ámbito oferece-o o indistinto sustento dispensado, durante tanto tempo, ao presidente ruso Ieltsin. Avonde con lembrar ao respeito que a Unión non apresentou queixa nengunha no relativo à disoluzón, manu militari, do parlamento ruso no Outono de 1993, que apoiou sen cautela unha Constituizón duvidosamente democrática, que fechou os ollos ante evidentes fraudes no cómputo dos votos con ocasión do referéndo constitucional de dezembro de 1993, que guardou prudentes e significativos siléncios en relazón coas operazóns militares en Chechénia, que nada dixo ante a visível toma de partido, en benefício de Ieltsin, de todos os meios de comunicazón con ocasión das eleizóns presidenciais de 1996, que non parece decidida a qüestionar nengun dos termos dunha organizazón territorial mui centralizada como é a despregada polo próprio Ieltsin e que, finalmente, ten preferido esquecer a extensón dunha espécie de “política subterránea” na que os circuítos mafiosos, dun lado, e os grupos de presón “legais”, doutro, desenvolven un papel muito mais decisivo que os partidos e outras instáncias próprias dunha democracia representativa.

Ao exemplo ruso poden somar-se tambén, na mesma orde de cousas, o da Croácia de Tudjman, exonerada dos seus deveres para con normativas básicas de direitos humanos, e o da Sérvia de Milosevic, reconvertida da noite para a mañá, a finais de 1995, en firme garantia da estabilidade nos Balcáns ocidentais. Que dous reximes que en muito recordan os fascismos de entreguerras sexan agora alicerces fundamentais das políticas da UE nunha área singularmente conflituosos é ilustrazón evidente da focaxe xeral que inspira esas políticas.

Unha política militar na que as inércias pesan muito. Apesar da aparente moderazón de muitos dos termos da política militar dos estados membros, a UE ten operado quase sempre como o que obxectivamente é: unha das instáncias gañadoras na “guerra fria”. Semellante atitude ten conduzido, non sen paradoxo, a unha preservazón de muitos dos elementos próprios da etapa que supostamente se tiña fechado. Os mellores signos disto son, dunha banda, o desígnio de preservar e ampliar a OTAN, e, doutra, a paralela asignazón a esta de posíveis “aczóns fora de área”: o desaparecimento do bloco rival e o refluxo nas fronteiras xeo-estratéxicas do seu principal Estado herdeiro –a Federazón Rusa– non se traduziron en políticas de adaptazón. No mellor dos casos parece ter-se verificado unha reconversón xeográfica dos obxectivos, agora focados en rexións mais meridionais, ainda que sen excluir, en modo algun, un eventual rexurdimento das tensóns no tradicional cenário centroeuropeu.

E inegável que a política militar da UE ten sido sempre xenericamente dependente dos intereses norte-americanos. Convén que precisemos agora, contudo, algo importante: a permanente enunciazón de que a UE deve independizar-se, na determinazón dos seus obxectivos e políticas, dos EE.UU. non oferece garantias suficientes. É facilmente imaxinável unha política independente da norte-americana e, contudo, tan mesquiña como a derivada da actual posizón subalterna con respeito aos EE.UU. Na mesma orde conceitual, son muitas as limitazóns que brotan noutro dos tópicos omnipresentes no “discurso europeu” de certa esquerda: a ideia de que a UE deve dotar-se, de maneira urxente, de políticas comuns a todos os seus membros e en todos os ámbitos. As cousas como están, parece obrigado rezelar das eventuais conseqüéncias de semellante “progreso”; nada induz a pensar, por exemplo, que a configurazón, enfin, dunha política de seguridade comun está chamada a permitir a consolidazón paralela dun proxecto europeu caracterizado pola defesa da xustiza, a igualdade, a solidariedade e a liberdade. Noutras palavras, é necesário subliñar que os cámbios que se reclaman nas políticas da UE parecen viver dunha superstizón cheia de euro-optimismo: a de que a Unión, liberada das misérias do momento e comprometida na determinazón de políticas comuns, non responderá aos obxectivos e aos métodos que é lícito supor próprios dun dos grandes núcleos de poder –o europeu ocidental– do sistema capitalista internacional.

Unha atitude de apoio aos dous grandes poderes económicos “autóctones” presentes na Europa central e oriental. Non parece necesário demonstrar que o principal “apoio social” que as políticas postuladas polo mundo capitalista desenvolvido na Europa central e oriental soerguen é o que oferecen o que chamaremos as novas camadas de empresários. Convén, contudo, que non esquezamos que na configurazón das novas elites económicas –e na determinazón dos proxectos macroeconómicos correspondentes– participa tambén, e de maneira relevante, outro grupo humano: o que se nutre dos sectores máis tecnocratizados e profisionalizados da vella nomenklatura dirixente nos reximes burocráticos de outrora. Este grupo humano, que nos últimos anos asumiu unha xenuína reciclaxe no seio dos novos “mercados”, non ten sido obxecto precisamente de desdén nas políticas que fixo valer a UE. Ao fin e ao cabo, son sectores vinculados coa nomenklatura reconvertida os que dirixen hoxe a maioria dos estados existentes na Europa central e oriental.

A diversificazón dos apoios –novos e vellos xestores– que ten asumido o mundo capitalista desenvolvido implica o que asemella unha paralela vontade de adaptazón a cenários díspares. Se nuns casos a aposta se concretiza ante tudo nos estratos xestores emerxentes, noutros parece que se estimula a aceitazón de fórmulas que, como as dos “industrialistas” na Federazón Rusa, reflecten unha vontade de moderar o sentido dalgunhas reformas e, se é o caso, de adiar a sua aplicazón.

Nun terreno só parcialmente diferente, a UE mantén tambén critérios mui flexíveis no que se refere à aceitazón de –e às relazóns con– diferentes “grupos de presón”. Ainda que aqueles de entre estes que se benefician dunha condizón legal foron claramente privilexiados, non faltan os dados que remeten a vínculos, asi mesmo, con circuítos non precisamente caracterizados polo seu respeito das normas legais. Semellante circunstáncia obriga a tomar seriamente en considerazón a perspectiva de que a UE remate por asumir a inevitabilidade, e a non necesária indesexabilidade, de reximes que, nen democráticos nen decididos a preservaren unha “economia de mercado” como a que se demanda desde o mundo ocidental, den satisfazón, no entanto, aos intereses dos capitais estraños. Unha imaxe procedente do pasado, a de Nicolae Ceausescu –meticuloso cumpridor dos acordos subscritos co Fundo Monetário Internacional– convertido quinze anos atrás en modelo de dirixente político respeitado no mundo ocidental é suficientemente gráfica.

Un escaso apoio às sociedades civis e à sua independéncia. O apoio a sociedades civis independentes dos diferentes centros de poder é, no mellor dos casos, un desígnio carregado de retórica nas políticas da UE. Nestas a lóxica do mercado ocupa un atraente primeiro plano, de tal modo que só os mais supersticiosos poden pensar que a sua defesa conduz à configurazón de sociedades civis independentes. O mellor dos exemplos que ilustran o esquecimento con que a UE ten obsequiado àqueles que de maneira efectiva, e en condizóns difíceis, estavan a defender princípios e atitudes morais frente aos abusos –de mui diferente índole– dos estados oferece-o o sucedido nos últimos anos en Sérvia e en Croácia. No caso do primeiro destes dous países é obrigado salientar a resisténcia demonstrada por milleiros de mozos que se negaron a servir en unidades militares; esas xentes non mereceron, porén, considerazón algunha por parte da UE. Os estados membros desta desatenderon, en particular, o contúdo dunha resoluzón do próprio parlamento europeu que exortava a recoñecer como refuxiados políticos àqueles que en Sérvia, e en Montenegro, rexeitavan o emprego das armas. Polo que a Croácia respeita, os nosos países seguen a ignorar a existéncia de muitos cidadáns obrigados a abandonar o país por razóns estritamente políticas.

As cousas asi, e en relazón cos dous estados que acabamos de mencionar, parece servida a conclusón: a UE non parece prestar-lle a atenzón devida à ideia de que mamente mudarán os horizontes nos cenários postxugoslavos se non se abren camiño outras xentes, e outros proxectos, nas duas grandes poténcias da rexión. Semellante desinterese polas sociedades civis e os seus problemas nada ten de surpreendente nunha UE que, como xá afirmamos no seu momento, non parece rexeitar en modo nengun as vantaxes que, para os seus intereses, poden proporcionar eventuais fórmulas autoritárias de organizazón política. Dificilmente quen pouco fai para acrescentar a participazón política na própria Europa ocidental estaria chamado a comportar-se dun modo diferente no oriente do continente.

Un proxecto global de criazón de dependéncia. É difícil separar as políticas da UE do contorno en que se fan valer: o deseñado, entre outras circunstáncias, por unha instáncia, o Fundo Monetário Internacional, mui conotada. Tal qual aconteceu no Terceiro Mundo, na Europa central e oriental están a abrir-se camiño planos de axuste que se propoñen, entre os seus obxectivos prioritários, “sanear” as economias para permitir a afluéncia de capitais alleios. O desígnio destes non parece ser, entre tanto, o que enúncia a sua propaganda; esta, sempre benigna, fala da necesidade de reactivar economias ou da exixéncia de promover reformas estruturais. O que há por trás, de maneira ben material, é un intento de reintegrar à economia capitalista internacional un conxunto de fórmulas económicas “anómalas” como as vinculadas co irreal socialismo doutrora.

Naturalmente que o proceso de reintegrazón o que acabamos de referir-nos non pretende garantir en modo nengun unha “homologazón”, en pé de igualdade, entre os estados membros da UE e os países da Europa central e oriental. Xá suxerimos que o horizonte que se reserva para estes é outro: unha relazón de dependéncia na que non faltan a explorazón dunha man de obra barata, un rápido controlo externo dos mercados e, quando menos no caso da Federazón Rusa, unha incipiente mas contundente aposta polo controlo sobre as suas matérias primas enerxéticas.

Noutras palavras, há sinais vários que permiten avistar unha repetizón de muitos dos procesos que tiveron por cenário diferentes lugares do Terceiro Mundo: nos últimos anos nada asimilável a un segundo plano Marshall, e si unha activa terceiromundizazón dunha cheia de relazóns, abrollou na Europa central e oriental. Os países que nos ocupan amostran-se incapazes de concorrer nos mercados internacionais, ven como se acrescenta a sua déveda externa, achegan un inxente caudal de emigrantes cara as economias mais desenvolvidas e, acima de tudo, exiben no seu interior xigantescas cisóns sociais: uns poucos sectores emprestan-se a sair adiante, e a permitir unha orxia de consumo para unha minoria da povoazón, enquanto a maior parte desta fica condenada a unha situazón de penúria. Como en tantos lugares do Terceiro Mundo, as nascentes “democracias” do Leste tampouco están a proporcionar sociedades civis capazes de responder de maneira crítica e livre a unhas políticas oficiais subordinadas a intereses externos e delinquentes económicos.

Si convén subliñar, nesta orde de cousas, tres dos termos das políticas da UE, o primeiro é o relativo à manifesta mesquiñaria das axudas económicas proporcionadas. Estas están mui lonxe do que algunhas imaxes superficiais suxiren e muito mais lonxe ainda das necesidades dos países receptores. O segundo proporciona-o o várias vezes mencionado apoio que, de facto, están a receber uns ou outros circuítos mafiosos. O terceiro é, enfin, unha política de xeral fechamento de fronteiras que aspira a impor un freio a unha onda migratória para muitos inevitável.

A todos os dados anteriores convén somar, de qualquer xeito, outro: no ámbito das políticas ecolóxicas a atitude dos estados membros da UE semella visivelmente egoísta. Polo que parece, vários deses estados só están interesados polo porvir meio-ambiental da Europa central e oriental na medida en que aquel pode afectar-lles directamente; asi o suxerir, por exemplo, o acordo asinado anos atrás por Franza e Ucránia, encamiñado a mellorar a seguranza das centrais nucleares ucranianas. Outra dimensón, por certo, das políticas “meio-ambientais” dalguns dos estados comunitários é a vinculada coa eventual criazón, como sucede no Terceiro Mundo, de vertedoiros de resíduos na Europa central e oriental.

Hoxe en dia, e con un panorama tétrico como este –na sua orixe non só están, claro, os países capitalistas desenvolvidos: son evidentes as responsabilidades, sen dúvida maiores, dos xestores burocráticos de antano–, deve enunciar-se un paradoxo final: en muitos países da Europa central e oriental o único freio, ben que poderoso, à irrupzón de capitais alleios e à ratificazón dunha crescente dependéncia é o caos que se rexista nas suas economias. Semellante paradoxo fai-se sentir con singular fortaleza no caso da Federazón Rusa.

Un incerto proceso de alargamento. O desexo, polo que semella imparável, de somar-se à UE que exiben vários governos da Europa central ben pode devir nunha atraczón fatal. Polo de hoxe, ao respeito nos países en qüestón non se fixo valer até agora debate nengun, e é mui fácil que, as cousas asi, se mostren inocentemente ignorantes do que se lles ven en cima. Como xá subliñamos no capítulo anterior, enfin de seis ou sete anos de “terapias de choque”, con efeitos indeléveis, aos/às polac@s, aos/às chec@s e aos/às húngar@s se lles van demandar novos sacrifícios que lles permitan satisfazer os requisitos de entrada na UE. Mas os problemas non van terminar aí: outras privazóns terán de chegar no seu momento, quando devan cumprir –é o seu– as exixéncias dos planos de converxéncia.

Convén perguntar-se se semellante acumulazón de sacrifícios –terapias, adesóns, converxéncias– non está chamada a xerar graves problemas de lexitimazón e, por utilizar a terminoloxia ao uso, de governabilidade nos países en qüestón. Surpreende, contudo, que estas cousas non parezan preocupar nen às elites políticas nen às opinións pdblicas.

Claro que non é este o único problema que se deixa no esquecimento. Os candidatos à ampliazón da UE son vítimas dunha superstizón que tambén ten adquirido carta de natureza entre nós: a de que aceder à Unión outorga, por arte de maxia, un nível de vida e de desenvolvimento afin ao que exiben alemáns, franceses/as, holandeses/as ou suec@s. Os nosos governantes engaiolan a unha parte dos seus concidadáns coa ideia de que a satisfazón dos critérios de converxéncia –défice, inflazón, xuros– nos coloca de sócato na primeira velocidade comunitária e situa as nosas prestazóns sociais nun nível semellante ao de alemáns ou escandinavos. Esta deturpazón da realidade pesa hoxe sobre muitos centroeuropeus que non repararon no que, polo demais, parece evidente: o lugar que lles corresponde na construzón europeia realmente existente non é outro que o demarcado por unha periferia con níveis de desenvolvimento menores e recortadas capacidades de influéncia.

A última superstizón à que é obrigado referir-se suxire que a UE se expande por xenerosidade, de tal xeito que non se empresta a tirar-lle partido nengun à medida. Nada mais lonxe da realidade. Se por un lado, e como sempre, os poderosos acabarán por beneficiar-se, polo outro semella inevitável que os máis débeis dos actuais estados membros da UE poñan pexamentos sen conta para non perder a sua condizón de derradeiro furgón que se aproveita, sequer sexa magramente e con contraprestazóns, da axuda das economias mais opulentas.

En situazóns extremas, a marxinalizazón de todos os princípios. O rosto final das políticas e visóns da UE ten-se revelado con claridade nun caso extremo como é o de Bósnia. O tratamento que os estados membros da UE dispensaron o conflito que ten estragado esa república contribuiu poderosamente a desmontar, polo demais, a retórica sobre a seguridade e a estabilidade na Europa.

Os estados integrantes do que daquela era a Comunidade Europeia mostraron, na área xugoslava, unha nula capacidade de prevenzón dos conflitos: esqueceron –xá o salientamos– os efeitos da rotura de todas as regras de xogo do Estado federal iugoslavo protagonizada, a partir da segunda metade dos anos oitenta, polas autoridades sérvias, e tampouco lle prestaron atenzón à subida dun nacionalismo agresivo e autoritário no caso de Croácia. Ao respeito foi decisiva en todo momento a marxinalizazón, no proceso de tratamento da crise, de estruturas multilaterais de resoluzón, como podia té-lo sido a Conferéncia (depois Organizazón) de Seguranza e Cooperazón na Europa (CSCE-OSCE). A opzón dominante nas políticas comunitárias foi a tradicional aposta por axentes militarizados suxeitos aos intereses das grandes poténcias. Isto à parte, quase todos os estados membros da UE venderon armas aos contendentes nos conflitos iugoslavos.

Tal qual tambén antecipávamos, no cenário concreto de Bósnia a UE ten acabado por lexitimar a conquista de territórios pola forza: o plano de partizón do chamado “grupo de contacto” e o seu posterior arremedo de Dayton, lonxe de garantir a integridade territorial dun Estado independente, soberano e internacionalmente recoñecido, outorga a metade da sua superfície a un exército agresor e permite que os máximos dirixentes deste tomen asento, en pé de igualdade cos agredidos, na mesa de negociazóns. Todos os planos avalados pola UE dán asas, sequer sexa indirectamente, ao que nos feitos parecen “estados etnicamente homoxéneos”. Alén diso, a UE ten desenvolvido un inapresentável discurso político que lexitima semellante fórmula estatal, sobre a base da non distinzón entre vítimas e agresores ou, o que é o mesmo, da identificazón de “tribos condenadas a confrontazón”. A UE ten esquecido, de maneira mais precisa, aos milleiros de cidadáns sérvios e croatas que manteñen a sua opzón por unha Bósnia multiétnica e multicultural.

A modo de conclusón pode afirmar-se que as políticas desenvolvidas pola UE asentan un pésimo antecedente no relativo à prevenzón e à resoluzón de conflitos, ao tempo que lle diminuen credibilidade ao horizonte, tantas vezes enunciado, dun continente estruturado en torno do princípio da mestizaxe.

 

3. Acumulando despropósitos: a OTAN e o seu alargamento

 

Voltar ao índice