A NOVA DESORDE INTERNACIONAL. CONSTRUZÓN EUROPEIA, INTERVENCIONISMO HUMANITÁRIO E GLOBALIZAZÓN. Carlos Taibo
3.
Acumulando despropósitos: a OTAN e o seu alargamento
Se pode suster-se, con indícios de
verosimilitude, que o cenário internacional ten mudado sensivelmente nos
últimos anos, non pode dizer-se outro tanto dunha instituizón, a Organizazón do
Tratado do Atlántico Norte (OTAN), que preservou a maior parte das suas
estruturas e visóns de antano. No mellor dos casos a Alianza Atlántica ten
asumido unha omnipresente retórica que se serve dunha linguaxe mais moderada e
que toma asento ante tudo nunha realidade: os que mudaron, e nalguns casos
notoriamente, foron os rivais da principal organizazón da seguridade ocidental.
As cousas asi, parece obrigado concluir que ainda que a OTAN de hoxe non é
necesariamente pior que a de dez anos atrás, quase non ten tomado cartas no
asunto dunha reforma radical que a coloque ao servizo de causas xustas. Mui ao
revés, a maioria das suas querenzas do pasado fican incólumes nun bloco, o
ocidental, que se nega a romper amarras coa guerra fria e as suas regras, se
quadra porque se prepara, con escasa disimulazón, para a reaparizón de muitas
destas.
A ideia, repetida muitas vezes na
propaganda oficial, de que “a OTAN ten mudado muito” responde, como tantas
outras, ao que algunhas das correntes da psicoloxia infantil coñecen como
causalidade máxico-fenoménica. Resultado fundamental desa maneira de razoar é a
incorporazón de mitos que, por ser tais, son obxecto de enunciazón, pero nunca
de discusón. O primeiro deses mitos non é outro que o que dá conta de
formidáveis mudanzas doutrinais operadas na OTAN nos últimos anos. A pouco que
se descende ao terreno dos feitos descobre-se que estes son, contudo, teimosos.
É verdade que a OTAN abandonou no seu momento a doutrina da “defesa avanzada”
en proveito de forzas mais pequenas e flexíveis, que suprimiu as suas armas
nucleares tácticas ou que asumiu reduzóns nos restantes tipos de dispositivos
nucleares. Mas non é menos certo que todos eses cámbios se produziron antes da
própria disoluzón do Pacto de Varsóvia, feito que convida a non relaciona-los
con unha imaxinativa adaptazón a un contorno distinto. Isto à parte, nengunha
das decisóns invocadas alterou de modo significativa o enredo xeral. A maioria
dos tan cacarexados cámbios doutrinais foron, amfin, o produto dunha exixéncia:
a de adaptar-se a un contorno marcado, desde princípios da década, pola
retirada das tropas soviéticas na Europa central. A OTAN limitou-se, portanto,
a fazer da necesidade virtude.
Un segundo mito identifica na OTAN
non menos formidáveis novidades organizativas. Desde vários anos atrás,
di-se-nos, a OTAN é “europeia” quando se trata de actuar como xendarme rexional
–con apoio, iso si, de infraestruturas norte-americanas– e opera en cámbio como
“atlántica” à hora de encarar misóns de maior peso. Ademais, desde Maastricht,
en Dezembro de 1991, a Unión Europeia Ocidental presenta-se como o brazo armado
da UE, ainda que non por iso deixe de ser o “pilar europeu” da OTAN. Estas
estruturas poden ser mais eficazes, pero en modo nengun reflecten, como é
sinxelo apreciar, a irrupzón de novos valores.
O terceiro grande mito é o do
desarmamento: a OTAN, conta-se-nos, ten permitido progresos inxentes no ámbito
da reduzón dos armamentos. Neste caso o mais rápido é negar a premisa maior: os
progresos foron muito mais modestos do que enuncia a propaganda oficial, como o
testemuña o facto de que fiquen sobre o terreno armas capazes de acabar várias
vezes coa vida existente no planeta. E, por certo, non há nengun freio efectivo
à modernizazón de muitas desas armas. Con estes antecedentes, e deixando de
lado unha discusón que a miúdo se esquiva –a de se realmente a OTAN, como
estrutura, ten sido un axente activo na promozón do controlo de armamentos–,
parece de razón concluir que os acordos subscritos polas grandes poténcias non
modificaron, tampouco, un panorama caracterizado pola disuasón nuclear e os
seus tributos. Esta última segue a ser a eséncia de toda a visón militar da OTAN
e é inseparável da preservazón de muitas das normas de xogo próprias da corrida
de armamentos até finais da década de 1980.
Un quarto mito, o da OTAN
convertida en benéfica organizazón encarregada da xenerosa distribuizón de
intervencionismos humanitários, fixo irrupzón cintilante nos últimos anos. E é
un mito quando menos en dous sentidos. Dunha banda, porque toma a parte polo
todo e esquece que a maioria das infraestruturas e actividades da Alianza se
dedica a outros mesteres; a guerra do Golfo, sen ir mais lonxe, demonstrou para
que serve unha poderosa maquinaria militar que non necesita chiscar-lle o ollo
a fórmulas humanitárias. Doutra, porque deturpa dramaticamente a realidade,
como o testemuña con claridade o exemplo que comunmente se invoca para dar
conta da ventureira reconversón humanitária da Alianza: en Bósnia a OTAN non só
non acudiu disposta a defender às vítimas dun xenocídio, senón que no fin
ratificou –via partizóns e discriminazóns– os resultados da guerra.
Mamente pode non relacionar-se todo
o anterior con unha inclinazón, visível na OTAN destas horas, a desenvolver o
que no seu momento se deu en chamar “aczóns fora de área”. En virtude destas,
xunto da manutenzón –ben que modificado– das vellas ameazas buscan-se con
paixón outras novas emprazadas no sul e para o efeito constituen-se ambiciosas
forzas de intervenzón rápida. Este é un visível cámbio para pior e incita a
suster que por detrás de toda a estratéxia da Alianza opera –no que ao vello
continente se referir– o desígnio dunha Europa fortaleza fechada à influéncia
dun sul xenericamente percebido como hostil. Comezan a ser muitos os que
estiman, enfin, que o intervencionismo humanitário ben pode ser un elemento
decisivo ao servizo dese desígnio.
Mencionemos un quinto e derradeiro
mito, este de carácter ocultatório: políticos e meios de comunicazón gostan de
esquecer que a OTAN é unha alianza de seguridade dalguns dos países mais ricos
do planeta e que, na qualidade de tal, defende con obscenidade os intereses
daqueles. Asi as cousas, o seu compromiso coa “democracia” é conxuntural, muito
mais consistentes semellan, en cámbio, as suas ligazóns con explorazóns e
exclusóns económicas, e mamente pode negar-se o seu desígnio de aplicar duplos
raseiros a amigos e inimigos. De maneira mais xeral, e por se pouco fose, a
OTAN é un poderoso estímulo para manter níveis altos de gasto militar, para
preservar activas indústrias de armamento e para garantir un comércio de armas
importante.
Se há que procurar unha explicazón
de tipo cronolóxico para todo o anterior, ben pudera ser esta: entre 1989 e
1992 a OTAN non acometeu cámbios de relevo porque presumiu que no Leste só se
estavan a produzir transformazóns superficiais (non acreditou, por exemplo, na
plena desaparizón do Pacto de Varsóvia e no retroceso estratéxico da URSS).
Quando a crise sen fundo do Leste se fixo evidente, comezou a reaparecer por
todas as partes a ameaza rusa que, suposta ou real, ao fin e ao cabo ten
contribuído a frear poderosamente eventuais cámbios na Alianza Atlántica.
Aqueles que, no bloco ocidental,
non precisan da retórica déron conta con claridade da sua visón de quais son as
razóns que induziron à OTAN a apostar por unha ampliazón cara ao Leste: a
Alianza Atlántica, consciente da momentánea debilidade de Rúsia e decidida a
preparar-se para a eventual chegada de tempos piores, desexa fortalecer-se,
obxectivo que encaixa à perfeizón coa realidade dunha organizazón que teima en
autopreservar-se, procura ampliar o seu raio de aczón e se manifesta
declaradamente propensa a ratificar a sua condizón de principal estrutura de
seguridade dalguns dos países mais ricos.
Convén recordar, contudo, que
entre 1991 e 1993 a OTAN non parecia interesada en asumir novas incorporazóns,
circunstáncia que facilitou o desenvolvimento dunhas relazóns aprazíveis coa
grande poténcia do oriente europeu: Rúsia. A Alianza Atlántica inclinava-se,
antes ben, pola configurazón de estruturas –primeiro o Consello de Cooperazón
do Atlántico Norte, mais à frente a Asociazón para a Paz– que semellavan ter
como propósito, precisamente, evitar a necesidade dunha ampliazón da Alianza. A
resposta de Moscova non podia ser, daquela, mais conciliadora, como o
testemuñan, e é un exemplo entre outros, as reiteradas declarazóns nas que se
subliñava o firme propósito de garantir unha plena liberdade de movimentos, no
que às políticas de seguridade se refere, à República Checa e a Polónia.
O cenário experimentou unha
profunda mutazón quando, con ocasión dunha xunta celebrada en Bruxelas en
xaneiro de 1994, a OTAN defendeu, por vez primeira, a conveniéncia de abrir o
camiño a novas adesóns. A resposta rusa non se fixo esperar: na visón de
Moscova a OTAN non só tiña abandonado todos os seus compromisos anteriores –que
anunciavan, por exemplo, o desexo de aprofundar no desenvolvimento da Asociazón
para a Paz–, senón que se emprestava a enfrentar unha medida de conseqüéncias
imprevisíveis. Todo isto somava-se a un antecedente significativo como era,
sempre na visón de Moscova, a falta de cumprimento dos acordos de tipo militar
asinados, uns anos antes, ao amparo do proceso de unificazón alemana.
En Rúsia brotou unha significativa
unanimidade no que se refere a unha ampliazón, a da OTAN, que foi obxecto de
rexeitamento desde todas as posizóns políticas. Cinco eran quando menos as
razóns que explicavan tal rexeitamento. Conforme à primeira, os representantes
rusos subliñavan a miúdo que a OTAN quase non mudara, de tal xeito que os seus
antecedentes –as inércias– limitavan poderosamente a sua capacidade de
movimento. Neste quadro, a ampliazón da Alianza estava chamada a xerar unha
nova liña de confrontazón que poria fin a qualquer proxecto de seguridade
partillada e, por conseguinte, multiplicaria os sinais de instabilidade. Os que
desde a Alianza Atlántica asinalavan que conviñan preservar à OTAN da incerteza
característica do mundo europeu oriental en modo nengun podian pretender que o
seu desígnio era estritamente defensivo: a ampliazón da Alianza, ao revés,
vira-se impulsionada –xá nos referimos a isto– polo visível e inapresentável
desexo de aproveitar a momentánea debilidade da grande poténcia rival.
Mas, e en segundo lugar, en Rúsia
fazia-se valer tambén unha xeneralizada sensazón de isolamento e
marxinalizazón. Ainda que en 1991 se impuxo no país un proxecto claramente
ocidentalizante, o eco con que este foi recebido no mundo capitalista
desenvolvido véu fortalecer a impresón de que só se respeitava o que se temia.
O contorno internacional, polo demais, non fazia senón aprofundar na ferida: só
un país, Bielorrúsia, mantiña unha sólida relazón con Moscova que, de maneira
significativa, non podia contar, en cámbio, cun apoio pleno de Ucránia, ainda
que recebese mensaxes tranquilizadoras de pequenos estados como Eslováquia ou
Moldávia. A Comunidade de Estados Independentes convertia-se asi nun cenário no
que era de esperar se multiplicasen as presóns de Rúsia.
Un terceiro elemento de relevo era
a deteriorazón sofrida pola situazón militar. Ao duplo retroceso estratéxico
experimentado por Rúsia –perda do “pára-choques de seguridade” na Europa
central en 1989; independéncias das repúblicas bálticas, de Ucránia e de
Bielorrúsia en 1991– parecian chamados a agregar-se-lle os efeitos do
alargamento da OTAN. Ao respeito subliñava-se, por exemplo, que se trás o
acordo de reduzón de forzas convencionais en Europa asinado en 1990 a
desvantaxe de Rúsia coa OTAN era de 1 a 2,8, a ampliazón desta situaria a
relazón nun perigoso 1 a 3,7. Por se pouco fose, Ocidente mostrava-se pouco flexível
à hora de renegociar ese mesmo acordo, que ao tempo que deixava desprotexido o
distrito militar do Cáucaso facilitava de forma ostentosa unha aczón eficaz de
dispositivos convencionais capazes de inutilizaren parte do arsenal atómico
ruso. Todo o anterior suscitava graves problemas de reorganizazón nunhas forzas
armadas que, como é sabido, se encontravan nunha situazón mui precária, algo
que na visón rusa aconsellava adiar, por demais, o asinamento do acordo START-2
sobre armas estratéxicas.
Outro elemento, o quarto, influia
significativamente na derrota dos feitos: o debate político que se desenvolvia
en Rúsia. Desde 1993 era difícil negar que no país gañava terreno un discurso
nacionalista, eventualmente preñe de agresividade. Asi as cousas, Rúsia parecia
abocada a herdar o subsolo “imperial” da URSS de outrora. Na visón de muitos
analistas a política ocidental en modo nengun era un freio para ese proceso. A
ampliazón da OTAN constituia, mui ao revés, un pésimo presente para os sectores
moderados en Rúsia e un obséquio inesperado para os que reclamavan, por
exemplo, unha maior presón sobre Bielorrúsia, Ucránia ou as repúblicas do
Báltico.
O que acabamos de lembrar obriga a
extrair unha conclusón xeral: a Rúsia non lle faltavan motivos, e mui sólidos,
para opor-se à ampliazón da OTAN. Isto non quer dizer, en modo nengun, que a
posizón rusa estivese isenta de dobras. Há avondar con recordar ao respeito
duas circunstáncias. Por un lado, Moscova parecia defender nos feitos o que
semellava un rebento do vello conceito de “esferas de influéncia”; noutras
palavras, reservava para si un direito a decidir qual devia ser a política de
alianzas, e con ela o porvir, de países que, como a República Checa, Hungria ou
Polónia, na teoria eran plenamente independentes e soberanos. E esta pretensón
de Rúsia mamente podia separar-se, en segundo lugar, da influéncia dos
“falcóns” que, en Moscova, apostavan con claridade por un rexurdimento da
lóxica imperial. O peso adquirido por posizóns como estas acabou por dar-lle
asas, sequer fose indirectamente, a algunhas das atitudes da OTAN.
Esqueceriamos, contudo, un dado
fundamental se non subliñásemos unha condizón decisiva da política rusa: en
todos os foros de negociazóns coas poténcias ocidentais, e desde bastante tempo
atrás –desde os anos finais da perestroika–, Moscova ten intentado impor unha
cheia de obstáculos coa ollada posta en ergué-los unha vez se pactasen
contraprestazóns económicas ou doutro tipo. Rúsia ten buscado, por exemplo, novas
axudas financeiras, ten reclamado o perdón –ou quando menos o adiamento no
pagamento– de determinados créditos e, nun terreno mais simbólico que real, ten
exibido a sua candidatura ao chamado “grupo dos sete”. No ámbito militar, Rúsia
ten procurado garantir que no território dos novos membros da Alianza Atlántica
non se despregasen armas atómicas, da mesma sorte que ten salientado a
exixéncia de que nengunha das repúblicas outrora integrantes da URSS se havia
somar no futuro à OTAN.
En virtude da experiéncia
acumulada, os dirixentes rusos sabian que semellante liña de conduta dava os
seus resultados e era lóxico que, tendo en conta a precária situazón do país,
optasen premeditadamente por ela. Este elemento, que en último termo conduzia a
unha política caracterizada por un notável pragmatismo, situa-nos provavelmente
no camiño de compreender por que e como Rúsia estava condenada a aceitar un
alargamento, a da OTAN, que abofé non desexava. A consciéncia de que ese
alargamento era inevitável puxo en movimento mecanismos que conduzian,
prosaicamente, a limitar as suas conseqüéncias mais negativas e, eis onde era
posível, a obter algun benefício material. Convén lembrar, de qualquer xeito,
que ao amparo deste tipo de acordos non acostuman resolver-se os contenciosos
de fundo, tanto mais quanto que a maioria das razóns que explican as
reticéncias rusas frente à ampliazón da Alianza Atlántica parecen chamadas a
consolidar-se.
Ao anterior é obrigado aumentar
unha observazón mais: desde princípios da década de 1990 a relazón entre Rúsia
e a OTAN ten-se caracterizado tambén por alguns significativos achegamentos.
Asi, a primeira está presente en várias estruturas da segunda e ten colaborado
coa Alianza no desenvolvimento dalgunhas forzas de mantimento de paz (en especial
as trasladadas a Bósnia en aplicazón do tratado de Dayton). Neste quadro é
fácil entender por que algunhas propostas ocidentais que víron a luz nos
primeiros meses de 1997 aspiravan, precisamente, a fortalecer vínculos como os
invocados. Era o caso da encamiñada, polo que parece sen éxito, à constituizón
dunha brigada conxunta dedicada a operazóns de mantimento de paz ou das
orientadas a vigorizar as mais ben paralisadas conversazóns de controlo de
armamentos.
Con vimes como estes, o camiño
cara à reunión de Madrid –na que estava previsto se acometese o paso de
incorporar à OTAN a alguns países da Europa central– foi-se aclarando nos
primeiros meses de 1997. Tivo un pequeno contratempo, iso si, con ocasión do
encontro celebrado en marzo polos EE.UU. e por Rúsia en Helsinqui. Se dese
encontro non se derivou acordo nengun sobre o alargamento da OTAN, non pode
dizer-se o mesmo do conclave que, a finais de maio e en Paris, permitiu
formalizar unha “Acta fundacional” chamada a regular en adiante as relazóns
entre a Alianza Atlántica e Rúsia. En virtude da acta en qüestón criou-se un
Consello Conxunto permanente concebido como unha espécie de foro de consulta en
caso de crise, sen que as partes dispuxesen, porén, de direito algun de veto.
Segundo o pactuado, o foro devia permitir un sensível fortalecimento da
cooperazón en terrenos como o controlo de armamentos, a prevenzón de conflitos
ou as operazóns de mantimento de paz. Ainda que Rúsia non conseguiu que a acta
fose legalmente vinculante, non por iso o presidente Ieltsin –provavelmente
ignorante, como en tantas ocasións, do que dizia– deixou de anunciar o que
parecia un cobizoso programa de desarmazón nuclear unilateral.
Desde bastantes meses antes da
reunión de Madrid parecia claro que eran tres, polo demais, os estados que
iniciarian o camiño da adesón à Alianza Atlántica: a República Checa, Hungria e
Polónia. Fixeran-se sentir dúvidas, en cámbio, con respeito às candidaturas de
Roménia e de Eslovénia. O cámbio de governo operado en Bulgária pareceu acelerar,
por outra parte, as conversazóns desta coa OTAN.
Os prognósticos que agouravan un
alargamento limitada aos tres primeiros países mencionados demonstraron ser, en
Madrid, os adequados. A reunión acordou que a República Checa, Hungria e
Polónia –tres estados membros do disolvido Pacto de Varsóvia– se converterian
en membros de pleno direito da Alianza en 1999. O encontro non rexeitava,
contudo, posíveis novas incorporazóns, e ao respeito mencionava expresamente,
en lugar preferente, os nomes de Roménia e de Eslovénia, e de maneira mais
secundária os das repúblicas do Báltico. Nos feitos, e polo que parece, os
EE.UU. impuxeron a sua opinión frente a Franza e Itália, que defendian unha
“ampliazón a cinco”, e non unha “ampliazón a tres”. Muitos especialistas chamaron
a atenzón sobre a condizón, un tanto caprichosa, dos supostos critérios que
permitiron as adesóns de República Checa, Hungria e Polónia, mas impediron as
doutros estados. Sen ir mais lonxe, eses tres países non parecian reunir
nengunha característica que non reunise tambén Eslovénia, un Estado que,
ademais, estava fora da “área de influéncia” de Rúsia e que, postos a
buscar-lle vantaxes, permitia unha continuidade territorial con Hungria, que do
contrário quedaria, na sua condizón de membro da OTAN, isolada xeograficamente.
O anterior à parte, e sen que as
informazóns ao respeito fosen mui precisas, a reunión de Madrid pareceu
satisfazer algunhas das petizóns rusas relativas à condizón militar dos novos
membros da Alianza: limitazón en quanto ao ndmero de dispositivos convencionais
a sua disposizón e compromiso de non despregar forzas estranxeiras nen armas
nucleares. Non semella que o governo ruso recebe-se garantias con respeito a
algo que sen dúvida lle preocupava bastante máis: a non incorporazón à OTAN de
estados –singularmente as repúblicas do Báltico– que outrora formavan parte da
Unión Soviética. Non deixava de ser notório que, entretanto se celebrava a
reunión de Paris en maio, se organizava na capital de Estónia un conclave no
que as tres repúblicas bálticas, Ucránia e Polónia confirmavan o seu interese
por estreitar lazos coas poténcias ocidentais.
Quando se fala do encontro de
Madrid como dunha reunión falida, comunmente se introduz tal apreciamento en
virtude de duas circunstáncias: se a primeira remete a unha ampliazón que non
alcanzou a mais estados, a segunda recorda que o conclave non permitiu, como no
seu momento se anunciara, nengun progreso significativo no relativo à reforma
na estrutura de mandos militares da OTAN. Por trás avistava-se unha polémica
entre Franza, que reclamava para si o simbólico submando de Nápoles, e os
EE.UU. É fácil concluir que no fundo estava o desígnio francés de acrescentar,
dentro da Alianza Atlántica, o peso dunha Europa presumivelmente liderada,
claro é, pola própria Franza.
Nos últimos anos a reivindicazón
dunha “defesa estritamente europeia” ten gañado terreno no discurso da esquerda
do pensamento débil. A fundamentazón desta ideia ten un aspecto visivelmente
enganoso que fai dela un recurso de fácil emprego: como quase todos estamos de
acordo en subliñar a imundície da política, e dos intereses, dos EE.UU., avonda
con reclamar que “a defesa europeia” se emancipe deses intereses e desa
política. Deste xeito o que non se fai é precisamente o que corresponde fazer:
analisar criticamente que é o que está chamada a ser unha “defesa estritamente
europeia”.
Deixemos de lado un feito polo
demais relevante, e ao que xá nos temos referido, como é o de que a
reivindicazón que nos ocupa confunde lamentavelmente dous conceitos que convén
distinguir: os de “defesa europeia” e “defesa da Unión Europeia”. No que a nós
interesa o problema principal é, contudo, o derivado dunha pergunta inevitável
da que nos ocupamos no capítulo anterior: por que supor que, no que atinxe às
suas políticas de defesa, a UE está chamada a ser notoriamente diferente dos
EE.UU., outro dos grandes centros do poder capitalista internacional? Mamente
poderiamos admitir que é produto do azar o vínculo histórico, polo demais
plenamente actual, entre a “defesa da Unión Europeia”, por un lado, e o esquema
de intereses norteamericano, polo outro. Os dous mais importantes centros de poder
capitalista manteñen ao respeito sólidas, e non precisamente improvisadas,
relazóns. E que a circunstáncia anterior, tan evidente, se esqueza resulta
particularmente surpreendente en pesoas que manteñen unha atitude crítica,
quando non hipercrítica, en relazón coa Unión Europeia. Parece como se, de
repente, prescindisen do núcleo do discurso que eles mesmos defenden quando
chega a hora de analisar planos de converxéncia e défices democráticos.
Os dados avalan teimudamente a
ideia de que, as cousas como están, unha “defesa estritamente europeia” poria
de manifesto, como pouco, as mesmas imundícies que mostra a defesa realmente
existente. E para xustificar a aserzón anterior basta con ollar ao que xá
sabemos. Asi, atribuir-lle aos EE.UU., por exemplo, unha responsabilidade
exclusiva no deseño do tipo de resposta despregada con ocasión do conflito do
Golfo é esquecer a directa participazón da maioria das poténcias europeias
ocidentais na determinazón desa resposta. Que non dizer, enfin, do papel
asumido pola UE en relazón co conflito de Bósnia, da sua permanente aposta
polos poderosos e da conseguinte primazia dos intereses sobre os princípios.
Quen no seu xuízo pode pensar que a Alemaña de Kohl e de Schroeder, a Franza de
Chirac, a España de Aznar ou o Reino Unido de Major, e tambén o de Blair,
liberados da tutela estadounidense, están chamados a postular defesas non
violentas, seguridades compartidas, desarmazóns, reconversóns ou discursos
desmilitarizadores? Asi, non avonda con qüestionar a suxeizón, polo demais
visível, aos intereses norteamericanos que exibe a “defesa da Unión Europeia”:
convén perguntar-se por esta última e interpretar os feitos con arranxo ao que
xa sabemos que é o axente que estaria convidado a desenvolvé-la.
E mais, contudo, unha derradeira
reflexón: supoñamos que a “defesa da Unión Europeia” ten conseguido romper cos
caprichos e imposizóns norteamericanos e que, axiña, e en virtude dunha
transformazón formidável, ten tomado o camiño da solidariedade e da xustiza.
Ainda daquela estariamos na obrigazón de preguntar-nos que sentido ten unha
defesa europeia: por que marxinar aos que, por azar da xeografia, ou se é o
caso da história, non son europeus? Por que, noutras palavras, seguir a procura
de inimigos?
Hora é esta de subliñar un dos
mais parvos argumentos esgrimidos polos adailes da ampliazón da OTAN: o que
subliña que semellante decisón é o produto, non tanto dos intereses da Alianza,
como das demandas dos eventuais aderentes. Os que se aferran a tal argumento
esquecen algo importante: as poténcias ocidentais estabeleceron no seu momento
un conxunto de regras de mui aconsellável cumprimento para aqueles estados que
desexavan incorporar-se à Unión Europeia. A decisón de chamar às portas da OTAN
é, portanto, qualquer cousa menos livre, como o testemuñan, en realidade, as
próprias declarazóns dos representantes dos candidatos à adesón: mui rara vez
se aprecia nelas unha menzón expresa às virtudes da Alianza. E, dito sexa de
paso, e como contestazón a outro dos argumentos habituais: non parece que
nengun estudo sério identifique un apoio popular, na República Checa, en
Hungria e en Polónia, à decisón –adoptada polas elites políticas
correspondentes– de alentar unha incorporazón deses estados à OTAN.
Non faltan estudiosos que
salientan, por outra parte, unha ideia interesante da que xá fixemos menzón no
seu momento: a de que a ampliazón da Alianza teria sido utilizada pola Unión
Europeia como unha espécie de medicina para silenzar o descontentamento que, na
República Checa, en Hungria e en Polónia, está suscitando o adiamento
experimentando pola adesón destes países à própria UE. Deste xeito, a Unión non
estaria fazendo outra cousa que demonstrar, mais unha vez, os seus numerosos
problemas e a sua incapacidade para asumir unha ampliazón muito mais delicada
do que un primeiro ollar permitia concluir.
Sexan as cousas como foren,
impon-se por cima de tudo a ideia de que o alargamento da OTAN era e é unha
medida francamente prescindível: non só non contribui a resolver nengun
problema real, senón que pode abrir o camiño a imprevistas situazóns de tensón.
Se, tal qual reza a propaganda ao uso, o obxectivo fundamental era garantir,
chegado o caso, a seguridade de países como a República Checa, Hungria e
Polónia, permitindo-lles esquivar qualquer tentazón neocolonial procedente de
Rúsia, ben pode suceder que a ampliazón contribua a estimular, nesta última, as
tendéncias agresivas mais ultramontanas e faga perigar, paradoxalmente, a
seguridade dos estados mencionados. Mas o problema non reside, en modo ningun,
na ampliazón en si. O problema é a preservazón dunha alianza militar que –oxalá
o tempo o desminta– non foi capaz de transcender o momento histórico en que viu
a luz.
4.
Falando de monstros: a política na Rúsia do noso amigo Ieltsin
En nengun cenário é tarefa sinxela
identificar os sinais do “político”. Semellante tarefa fai-se ainda mais
traballosa no caso da Rúsia contemporánea, onde o político, o económico, o
social e o nacional –por citar quatro adxectivos vinculados con outras tantas
qüestóns ou disciplinas– aparecen ligados de maneira inextricável. De pouco
serve ao respeito estabelecer unha relazón, só aparentemente mais precisa,
entre “a política” e “o poder”: é fácil demonstrar que no segundo se manifestan
de maneira mui complexa, de novo, dimensóns como as que acabamos de reseñar. As
cousas asi, a xeira que vamos encetar –unha descrizón atenta, por cima de tudo,
as mudanzas políticas operadas na Federazón Rusa– ten unha aspirazón limitada:
a de relacionar esas dimensóns con feitos que no discurso quotidiano entendemos
comunmente como políticos, e entre eles instituizóns, partidos e ideoloxias.
Quase ninguén se subtrai, polo
demais, à tentazón de limitar vários períodos na derrota mais recente da
Federazón Rusa. Fala-se, por exemplo, dunha nebulosa etapa inicial que, desde
1989 e até o verán de 1991, se caracterizou por un tépido fortalecimento
institucional e abocou nunha confrontazón, cada vez mais aguda, cos órgaos
directores da Unión Soviética. Nunha segunda fase, e disolvida a URSS, a
confrontazón –co fundo das inapresentáveis reformas gaidarianas– acabou por
opor a un presidente e a un parlamento que nun primeiro momento se mostraran,
contudo, mui próximos. A terceira etapa, comezada no outono de 1993, unha vez
disolvido manu militari o vello parlamento, non permitiu a consolidazón
definitiva do proxecto ieltsiniano ainda que se saldou con sequelas díspares: a
relegazón dos “neoliberais” na cabeza do governo, coa paralela instalazón dos
“industrialistas”, viu-se acompañado por un crescente apoio da povoazón, nas
urnas, a opzóns que implicavan unha aparente contestazón do establishment do
momento. Unha quarta e incerta fase abriu-se camiño en 1996: o triunfo de
Ieltsin nas eleizóns presidenciais non foi seguido, mais unha vez, dunha
consolidazón da sua posizón, senón que deixou aberto o camiño a unha obtusa
luita polo poder nunha situazón caracterizada por unha interinidade permanente
e unha bancarrota estável. Se quadra os acontecimentos do verán de 1998, coa
designazón final de Primakov como primeiro ministro e unha aparente limitazón
das prerrogativas do presidente inaugura unha quinta e non menos incerta etapa.
A parte de que sirvan, ou non,
para meio ordenar os dados, pode duvidar-se do interese de estabelecer períodos
no desenvolvimento da Federazón Rusa dos últimos anos. A periodizazón xera
quase sempre a imaxe de cámbios que tenden a parecer substanciais, e apaga mui
a miúdo as pegadas de procesos con influéncia e importáncia que se manteñen ao
longo do tempo. Por iso é compreensível o rexeitamento que a teima
clasificatória suscita nalguns analistas mais ocupados polas eséncias. Duas de
entre estas teñen forza de avondo para acantoar –ou quando menos para colocar
no seu sítio– os intentos de periodizazón. A primeira recorda-nos que nos
últimos anos, e por detrás de aparentes convulsóns, pouco mais houvo en Rúsia
que unha opaca confrontazón entre grupos de presón que, legais ou ilegais,
moveron os seus peóns con maior ou menor acerto. A simples considerazón de
feitos como o golpe de Estado de agosto de 1991, a disoluzón do parlamento en
outubro de 1993 ou as eleizóns lexislativas celebradas a finais de 1993 e de
1995 tende a desdebuxar a importáncia do fenómeno que nos ocupa ou, no seu defeito,
obriga a transcender a comun descrizón de feitos como os mencionados para
procurar no seu fundo o eco dos movimentos deses grupos de presón.
A segunda das eséncias algo ten a
ver coa anterior. Empraza-nos ante o confuso magma ideolóxico que é a Federazón
Rusa contemporánea: os intentos de periodizazón acostuman ver-se acompañados de
etiquetas ideolóxicas que outorgan a uns ou outros a condizón de vencedores
(Ieltsin e o seu aparello de poder en agosto de 1991 e outubro de 1993, o
Partido Liberal Democrático de Xirinovski en dezembro deste último ano, o
Partido Comunista da Federazón Rusa dous anos depois…) e obscurecen unha cheia
de transaczóns que, as mais das vezes subterráneas, fan esvaecer de novo a
claridade dalguns fenómenos. Avonde con recordar ao respeito, e é un exemplo
entre outros, o influxo que nos estudos sobre Rúsia tiveron os éxitos
eleitorais alcanzados por formazóns políticas herdeiras dos partidos comunistas
de outraora en países como Hungria, Polónia ou vários dos estados da periferia da
vella Unión Soviética. Quen se ten lanzado à aventura dos paralelismos deu con
unha mina no pasaxeiro crescimento eleitoral experimentado polo xá mencionado
Partido Comunista da Federazón Rusa. E o de menos é que este último exibise
perfis mui distintos que os das formazóns políticas às que nos referimos. O
mais significativo é que, prescindindo do confusísimo magma ideolóxico ruso, se
esquecese que no país non houvo nengun “retorno comunista” no sentido forte da
expresón: Rúsia estivo governada desde 1990, e até hoxe, por un dirixente con
orixes políticas que, ben coñecidas, marcan poderosamente a sua actividade, e
iso apesar de cintilantes declarazóns de princípios.
No mundo en que vivemos non faltan
os optimistas conxénitos, que a todo saben topar-lle o lado bon. Se unhas vezes
se trata, simplesmente, de xentes preñes de inocéncia que foxen de conflitos e
problemas, ou que asumen que o tempo decorre con portentosa e saudável
lentitude, noutras o que agroman son intereses inconfesáveis que obrigan a edulcorar
os feitos e a presentá-los no quadro dun permanente e irreversível progreso.
Son muitas as análises políticas que, inocentes ou interesadas, se contentan
con enunciar o que a outros nos parece unha adulterazón dos feitos: na
Federazón Rusa existe algo que satisfai, sequer sexa formalmente, os requisitos
da democracia representativa. A análise, por exemplo, dos contúdos formais da
Constituizón en vixéncia permite arribar a semellante conclusón, e outro tanto
pode dizer-se do estudo, de novo formal, de muitos dos elementos da realidade
presente. Mencionemos entre eles a ideia de que nengunha das forzas políticas
de relevo parece disposta a subverter as regras da orde existente e todas
semellan aceitar de bon grau que unha eventual ruptura desas regras ocasionaria
mais problemas dos que resolveria. Con proposizóns dese tipo é sinxelo asumir
un estudo da realidade política rusa que se contente con sisudas considerazóns
no relativo, e de novo é un exemplo entre outros, à condizón presidencial ou
semipresidencial do sistema en vixéncia.
O adxectivo “formal” marca todas
as reflexóns que nos ocupan e ao fin e ao cabo contribui a desacreditá-las. Nen
sequer os transicionólogos mais impregnados de optimismo histórico se aveñen
hoxe a cair nesas armadillas. Por razóns fáceis de compreender, no caso de
Rúsia as suas cautelas son ainda maiores que as que comezan a manifestar-se,
tambén, nos estudos mais recentes sobre as “novas democracias” latinoamericanas
ou centroeuropeias. E tal vez isto sexa asi por dous motivos. O primeiro
remete-nos a un feito: o problema dos requisitos que exiximos para falar de
democracia –o problema dos “mínimos” desta– parece unha qüestón afortunadamente
reaberta. O segundo limita-se a lembrar que as cautelas non só son precisas à
hora de auscultar às “novas democracias”: à luz de procesos mui próximos a nós,
no núcleo de sistemas democráticos presuntivamente consolidados, deven
estender-se tambén ao exame das “vellas democracias”.
Se a nosa tarefa, por lóxica, deve
asentar-se nesas cautelas e, chegado o caso, procurar os elementos que as
xustifican, o primeiro deles en Rúsia é, sen dúvida, a conflituosa figura do
presidente Ieltsin. É significativo que aos ollos dalguns dos responsáveis das
grandes poténcias ocidentais Ieltsin xá non sexa agora “o defensor da
democracia” e apareza convertido nunha espécie de figura non qualificada ou, o
que é case o mesmo, nun defensor franco de intereses en relazón co que non é
necesário desenvolver nengunha observazón lexitimadora. A duras penas pode
separar-se o anterior da visón que da figura do presidente ruso ofereceu o seu
outrora representante Viácheslav Kóstikov: a dun político que, dramaticamente
aferrado ao seu cárrego e disposto a todo con tal de preservá-lo, mostrou, no
entanto, un inegável instinto en 1988 quando recoñeceu na “democracia” a
catapulta ideolóxica que o havia conduzir ao cume do Estado. Todos os
movimentos de Ieltsin encamiñaron-se desde entón antes a descabezar qualquer
posível oposizón que a forxar acordos ou estabelecer consensos.
Autoimpulsionado por unha lexitimidade de carácter carismático, o presidente
non parece ter recoñecido –ao menos até o verán de 1988– maiores limites no uso
do seu poder.
Xá fixemos algunha apreciazón sobre
a orixe de Ieltsin e as suas conseqüéncias nas políticas dos últimos anos. Asi
as cousas, há que recordar mais unha vez que non resulta suficiente, ainda que
sexa perfeitamente lóxico, atribuir-lle ao presidente ruso unha
responsabilidade central, carregada de simbolismos, no que respeita à
introduzón en Rúsia dun conxunto de fórmulas económicas –capitalistas ou non
capitalistas, esquezamo-nos agora dos problemas da sua caracterizazón–
manifestamente inapresentáveis. A outra face de Ieltsin oferece-a a sua ligazón
xenética coa orde burocrática de antano, visível hoxe através de moitos dados.
Há quen ten descrito as estruturas do poder presidencial como directamente
calcadas das que exibian anos atrás o Politburó e o Secretariado do Comité
Central do Partido Comunista da Unión Soviética (PCUS). Non falta quen lembra
que o sistema de controlo exercido sobre repúblicas e rexións recorda tambén ao
existente no pasado. Ieltsin parece conceber o parlamento como unha estrutura
vazia à que, no mellor dos casos, se lle outorgan funzóns de ratificazón das
leis. A própria suxeizón de tantos meios de comunicazón remete a cenários do
pasado que só os mais optimistas consideravan definitivamente acantoados. A
heranza burocrática aprecia-se, enfin, nos vínculos, crescentes, con unha boa
parte da nomenklatura reconvertida nos últimos anos.
Claro que a dupla face de Ieltsin
que acabamos de glosar apresenta, co paso dos meses, perfis mais nebulosos.
Isto é asi porque un dos elementos que acabamos de referir –a pretendida lexitimazón
carismática do presidente– se esvaeceu ao mesmo tempo que o fazia a enerxia do
personaxe. Nestas horas parece fora de dúvida que un dos elementos que ergueu a
Ieltsin na etapa 1987-1991 –unha enerxia que en aparéncia se fazia acompañar
dun proxecto firme e ben elaborado– foi cedendo mes trás mes nun proceso
ratificado coa visível deteriorazón da saúde do presidente. A medida que ese
proceso cobrava corpo –nunca mellor a metáfora– non só se reduzia o apoio
popular a Ieltsin: surxian novas preguntas relativas a quen mandava realmente
en Rúsia. E entre as respostas algunhas proviñan de feitos significativos como
a suba da bolsa de Moscova con ocasión do enésimo internamento hospitalário de
Ieltsin nos primeiros dias de 1997. Acaso boa parte dos grupos de presón
económicos chegaran à conclusón de que a man do presidente era a miúdo
demasiado visível, de tal xeito que correspondia alegrar-se quando ficava
embrullada no bolso.
Há quen estima que o princípio de
divisón de poderes é unha prescindível remora do pasado que non fai senón
recortar a eficácia da aczón de governo. No entanto non se demonstre o
contrário, contudo, non há mellor garantia da vixéncia dos princípios dun
Estado de direito que a vixéncia paralela do princípio que nos ocupa. E é
precisamente o desprezo dese princípio a que, sen necesidade de ir mais lonxe,
obriga a recear do adxectivo “democrático” aplicado ao sistema político da
Federazón Rusa.
Porque nengunha das descrizóns
dese sistema convén en recoñecer nel a desexável independéncia dos poderes. A
Constituizón de 1993, referendada en condizóns mais que duvidosas, reduziu de
maneira significativa as atribuizóns do parlamento –daí, por certo, o minguado
interese das eleizóns lexislativas de 1993 e 1995– ao tempo que acrescentava as
do presidente e suxeitava claramente às necesidades deste o funcionamento dun
Tribunal Constitucional con independéncia posta en dúvida por quase todos. A
própria condizón do aparello presidencial era desde tempo atrás xuridicamente
difusa, e iso apesar de os usos o converteran nun auténtico contrapoder a miúdo
enfrentado ao governo e ao parlamento.
Ainda que a menzón que segue algo
ten de heterodoxa, bon é lembrar tambén que o “quarto poder”, os meios de comunicazón,
tampouco ten brillado pola sua independéncia. Se é certo que a liberdade de
expresón é hoxe inegavelmente maior que no pasado, a submisón da surpreendente
maioria deses meios, e entre eles os mais importantes, aos desígnios do
presidente e do seu aparello é un feito incontestável. Eis, para confirmá-lo,
as omnipresentes manipulazóns que se produziron nos meses anteriores às
eleizóns presidenciais de 1996; son muitos os especialistas que concluen que
sen elas dificilmente Ieltsin teria podido iniciar un novo mandato como
presidente.
Por forza deve chamar-se a atenzón
sobre unha das conseqüéncias, se quadra a principal, da política de Ieltsin:
unha permanente polarizazón en todos os ámbitos da vida rusa que tivo unha das
suas manifestazóns centrais con ocasión das eleizóns presidenciais de
xuño/xullo de 1996. Elemento decisivo na estratéxia formal ieltsiniana foi
daquela a invocazón a fechar filas en torno à sua pesoa ca fin de evitar asi un
eventual retorno do pasado como o que, conforme à propaganda oficial, era de
agourar no caso dun triunfo de ñiugánov, o secretário xeral do Partido
Comunista da Federazón Rusa, na citada consulta eleitoral.
Non deve dedicar-se muito tempo a
subliñar a distorzón da realidade, e o duvidoso cenário que coa sua aceptazón
se forxa, da argumentazón ieltsiniana. Alcanza un relevo infinitamente maior
unha tarefa distinta: a encamiñada a salientar que a polarizazón que nos ocupa
muito ten de farsa. A política rusa do momento é unha espesa trama de intereses
na que as diferenzas ideolóxicas ou teñen un carácter retórico ou son puramente
epidérmicas. Ao tempo que Ieltsin e Ziugánov parecian abocados à confrontazón
mais extrema, fazian-se valer entre bastidores achegamentos dun e doutro lado.
Dificilmente podian interpretar-se doutro xeito as apostas por eventuais
governos de grande coaligazón ou as presóns que alguns grupos bancários
realizaron sobre os dous candidatos para que temperasen as suas mensaxes.
Alén do anterior, é obrigado
recordar, pola importáncia do feito, que o aparello periférico do Partido
Comunista da Federazón Rusa se encontra desde anos atrás estreitamente
vinculado a muitas das estruturas do poder ieltsiniano, circunstáncia que
inevitavelmente se ten traduzido nunha docificazón nos contúdos das políticas defendidas
en Moscova polo Partido. A estas alturas a ninguén pode surpreender-lle que
sexan muitos, polo demais, os dirixentes ieltsinianos enfrontados à lóxica da
economia de mercado e que sexan muitos, tambén, os dirixentes comunistas
plenamente adaptados a aquela. Só quen segue acreditando na aparéncia externa
de polarizazón pode estrañar-se nestas horas de que o ex primeiro ministro
Chernomirdin, sobre o papel un ieltsiniano comme il faut, mantivese durante
muito tempo unha relazón de activa cooperazón co próprio Partido Comunista.
Sirva todo o anterior para lembrar
que as cousas non son a miúdo como parecen e que a vida política rusa requer
maiores esforzos de compreensón que os que realizan muitos dos analistas. Unha
maneira de achegar-se a esa vida política é a que ten dado en identificar nela,
en lugar central, unha confrontazón entre “duas direitas”. Se unha se adapta ao
que entre nós comunmente se entende por tal –a defesa da livre concorréncia e a
desaparizón das funzóns económicas do Estado acompañada do fortalecimento das
suas funzóns represivas–, outra responde à singularidade rusa do momento: o seu
obxectivo, inegavelmente conservador, é preservar boa parte dos priviléxios da
nomenklatura de antano. Unha e outra direita non mostran interese nengun, por
certo, nas demandas dunha povoazón submetida a unha crise social agudísima (e
isto apesar da retórica social da direita nomenclaturizada).
Este esquema das duas direitas de
algo serve para traduzir en termos políticos os proxectos económicos en curso.
A primeira das direitas atende ante tudo à defesa dos intereses do que
chamaremos “empresários das novas fornadas”, e para o efeito reclama medidas
económicas radicais que deven desenvolver-se nun período de tempo mui breve. A
segunda postula, en cámbio, reformas mais lenes e exixe un lapso de tempo mais
amplo para a sua despregadura, na confianza de que iso suporá un descanso para
unha nomenklatura en delicado proceso de adaptazón. É verdade, contudo, que uns
e outros mostran unha aceitazón xeral do miolo das reformas, algo que talvez
explica a escasa vixéncia da polarizazón à que antes nos referimos. Claro que
outra das explicazóns da fusón de intereses que se ten produzido nos últimos
anos na Federazón Rusa chega da man dun elemento fundamentalmente ideolóxico: a
vixéncia do nacionalismo ruso. A omnipresenza deste, que afecta pouco menos que
a todas as formazóns políticas e se espalla por todos os ámbitos do espectro
ideolóxico, ten unha conseqüéncia iniludível: os seus perfis son extremadamente
díspares, até o ponto de que, a menos que recorramos a adxectivos
explicatórios, de nada serve utilizar este critério como fundamento de
clasificazón. O tipo de nacionalismo que defenden algunhas das formazóns
comunmente qualificadas de “reformistas democráticas” é mui distinto do que se
manifesta, por exemplo, no discurso público de Vladímir Xirinovski.
Claro que dito o anterior convén
realizar unha precisón de interese: as versóns maximalistas do nacionalismo
ruso –aquelas que exiben rasgos mais agresivos– parecen ter gañado terreno, e
de forma visível, nos últimos anos. Ao respeito, e retomando o nome dun
político que acabamos de mencionar, há quen ten identificado un xenuíno proceso
de “xirinovskizazón”. Ainda que desde 1993, o momento do seu éxito eleitoral, Xirinovski
ten experimentado un ostentoso retroceso en termos de apoios populares, é
lícito suster que boa parte do discurso do dirixente do Partido Liberal
Democrático acabou por impregnar a todas as forzas políticas. E o mellor sinal
disto non o proporciona o evidente achegamento do Partido Comunista a un
nacionalismo de perfis agresivos e conotazóns imperais. Ao fin, esta última
opzón estava inserta desde muito tempo atrás no xenotipo do Partido Comunista.
O dado mais sólido de quantos levan a unha “xirinovskizazón” da vida política
rusa é o camiño asumido polo próprio presidente Ieltsin, quen desde 1991 se ten
deixado influir tambén por fórmulas nacionalistas cada vez mais agresivas, mui
lonxe do “nacionalismo de base cívica” ao que se aderia –polo que contan– antes
da disoluzón da URSS. É verdade, contudo, que os especialistas non se poñen de
acordo à hora de explicar o deslize nacional-chauvinista de Ieltsin: se para
uns nada ten de surprendeente –como no caso dos comunistas trata-se dun proceso
natural–, outros preferen identificar oportunistas adaptazóns a un novo cenário
ou ben indagar a influéncia do desígnio de situar a Rúsia de novo no centro do
panorama internacional. Sexan as cousas como sexan, mamente pode esquecer-se
que o único apoio parlamentário firme do que gozaron as aczóns militares
ordenadas por Ieltsin en Chechénia foi o proporcionado polo Partido Liberal
Democrático, desde tempo atrás en visível sintonia con muitas das políticas
presidenciais.
Unhas liñas mais atrás invocamos
un esquema, o das “duas direitas”, para dar conta dunha circunstáncia
fundamental no panorama político da Federazón Rusa. Importa agora subliñar que
esas duas direitas enchen-no quase tudo e que, se quadra de mútuo acordo,
fixeron tudo o que estava da sua man para travar o pulo dunha sociedade civil
que merecese tal nome. E obrigado é recoñecer que até agora conseguiron dar
satisfazón ao seu obxectivo. Porque unha das características decisivas da
situazón rusa actual é a extrema debilidade dos movimentos sociais, vellos ou
novos. O mellor sinal desa debilidade son os sindicatos, extremadamente
burocratizados nuns casos, entregados a miúdo à defesa de corporativos
intereses, e en papel marxinal quase sempre. Desde a independéncia en 1991 os
sindicatos non foron en momento nengun un interlocutor significado das
diferentes estruturas de governo, que preferen negociar cos grandes grupos de
presón económicos ou con instituizóns internacionais como o Fundo Monetário ou
o Banco Mundial. As cousas asi, é difícil refugar a ideia de que no curso da
“transizón” rusa os traballadores e as suas organizazóns teñen conservado o
papel de extrema marxinalidade que lles correspondia na orde burocrática de
antano.
As malformazóns provocadas por
esta última –e, por que non, tambén polas suas antecesoras– están na orixe, por
outra parte, da debilidade que mostran tambén os “novos” movimentos sociais. Só
os grupos feministas, impelidos por unha das conseqüéncias visíveis da
reconversón mercantil en curso –o despedimento de muitas mulleres–, parecen ter
adquirido certo predicamento. Non pode dizer-se o mesmo dos grupos ecoloxistas
–de marcado talante conservacionista–, dun movimento pacifista inexistente
–apesar a sua tan aparente como nula relazón coa “insubmisón” ao servizo
militar– ou dos grupos de solidariedade, que tendo en conta a situazón xeral
non gozan de muitos estímulos para o seu crescimento. A família e, se é o caso,
as organizazóns vinculadas coa Igrexa ortodoxa –nada próximas ao que con un
pouco de rigor debe entender-se por “sociedade civil”– asumiron a meirande
parte das funzóns de solidariedade e acollida, algo que abofé enche de
contentamento a muitos dos representantes de duas direitas omnipresentes.
Non teríamos unha descrizón cabal
do sistema político ruso se non fixésemos referéncia à conflituosa relazón
existente entre o centro federal, por un lado, e as repúblicas e rexións, polo
outro. Ao respeito o dado fundamental é, mais unha vez, un súpeto cámbio como
foi o operado nas políticas oficiais unha vez obtida a independéncia. Antes os
movimentos de Ieltsin incitavan a repúblicas e rexións a tomaren para si
quantas mais atribuizóns mellor, na confianza, sen dúvida, de que isto
debilitaria o poder central da URSS. Unha vez obtida a independéncia as cousas
mudaron en proveito de mecanismos recentralizadores de sabor muito mais
tradicional.
A principal das medidas de
recentralizazón foi, con muito, a despregadura de fórmulas de controlo sobre as
autoridades de repúblicas e rexións. Desde Moscova, e sen que mediase nengun
critério democrático-representativo, procedeu-se a designar, por exemplo,
governadores con atribuizóns maiores que as correspondentes às autoridades
locais. As potestades destas últimas víron-se sensivelmente rebaixadas, por
outra parte, no quadro dunha Constituizón, a referendada en 1993, mui xenerosa
co centro. As aczóns militares desenvolvidas en Chechénia a partir de finais de
1994 deixavan ver con claridade qual era o sentido de muitas das políticas do
governo ruso.
Há quen se preguntará por que os
fluxos recentralizadores, a miúdo impregnados de arbitrariedade, non provocaron
até agora unha virulenta reaczón en repúblicas e rexións. Unha parte, a menos
importante, da resposta oferece-na os tratados subscritos por algunhas das
primeiras –asi, Tatarstán e Bashkortostán– co centro federal, e isto ainda que
o seu asinamento en modo algun fecha-se a guerra sobre as atribuizóns
respectivas. Mas a explicazón principal é outra e remete ao que chamaremos
efeitos civilizadores do caos: repúblicas e rexións tomaron para si muitas
potestades que as leis en vixéncia formalmente lles negan, de tal xeito que
reequilibraron unha situazón quase sempre marcada polo capricho e a
arbitrariedade do centro moscovita. Este, con capacidades recortadas, ten
preferido guardar siléncio ou, se quadra, ten concentrado os seus esforzos
nalgun caso extremo –o de Chechénia–, reservando-se para tempos mellores. Pouco
mais se fixo, de qualquer xeito, que adiar outra vez a resoluzón da “qüestón
nacional” interna en Rúsia.
Qualquer xornalista que se teña
por tal introduzirá todos e cada un dos seus sisudos artigos sobre Rúsia con
unha alarmada considerazón sobre o risco dun eventual golpe militar. As cousas tal
como están ese horizonte parece pouco realizável, quando menos interpretado nun
sentido literal. A própria vertebrazón de relazóns herdada do pasado coloca às
forzas armadas nunha posizón de subordinazón que polo que fai agora non
semellan ter abandonado de forma manifesta. Claro é que, e nun sentido
vagamente contrário, no ámbito militar se fixo valer un proceso que algun
parecido mantén co que antes chamamos “xirinovskizazón”. Neste caso ese proceso
pode enunciar-se en forma de paradoxo: ao tempo que problemas de todo tipo
–materiais, laborais, sociais e ideolóxicos– se espallavan nas forzas armadas,
estas vian como se acrescentava a sua influéncia en terrenos significados como
os vinculados co deseño da política exterior ou con grandes opzóns de modernizazón
tecnolóxica mais ou menos afins à indústria de defesa. A presenza, chamativa,
de candidatos militares nas candidaturas eleitorais de quase todos os partidos
podia considerar-se, entretanto, un proceso paralelo ao anterior.
É certo, contudo, que o paradoxo
enunciado se asenta nun terreno lamacento, toda vez que non está nada claro de
que falamos quando nos referimos às forzas armadas, unha entidade muito mais
difusa do que pudera parecer, e non precisamente caracterizada pola vixéncia
dalguns dos estigmas –unidade de decisón, xerarquia, disciplina– que se lle
supoñen. Ainda que este proceso de esvaimento de perfis algo ten, sen dúvida,
de natural, muito lle deve tambén a un conxunto de políticas, tan tracexadas
como intencionadas, despregadas polo governo ruso: este ten optado con
claridade por dividir às forzas armadas, ten multiplicado o número de comandos,
ten xerado sensíveis problemas de delimitazón de capacidades e pouco ou nada
ten feito para enfrear o vínculo das unidades con mui distintas realidades
locais. Asi as cousas, e apesar de o emprego de unidades militares para
disolver o parlamento en outubro de 1993 puder induzir a pensar o contrário,
hoxe as forzas armadas non son un actor que se manifeste con unha única voz,
algo que abofé esvai o seu papel como eventual axente dun golpe urdido no seu
interior e as coloca, quase por obrigazón, ao servizo doutras instáncias.
Se algo há que a crise rusa do
verán de 1998 puxo de novo de manifesto é o predomínio dos lugares comuns e o
escaso coñecimento que demonstran, entre nós, tanto os dirixentes políticos
como muitos dos meios de comunicazón. Parece como se uns e outros preferisen
preservar atitudes e critérios que mamente resisten o contraste coa realidade.
Unha primeira aberrazón oferece-a
o ben coñecido, inopinado e acrítico apoio à figura de Ieltsin. Como aconteceu
no seu momento con Gorbachov, e ainda que é verdade que agora sen que medie
feitizo nengun, as poténcias ocidentais están a evitar a procurazón doutros
horizontes para a vida política rusa e, asi as cousas, manteñen o seu apoio a
un presidente caprichoso, impredizível, carecente de proxecto e non
precisamente comprometido coas causas da xustiza e da democracia. Só os mais
cegos poden ignorar, polo demais, a irracionalidade dalguns dos seus movimentos
mais recentes, como é o caso do intento de recuperazón dun Chernomirdin
preterido seis meses atrás –en virtude, daquela, da sua condizón de suposto
competidor eleitoral– ou do andncio de que o rublo en momento nengun se
depreciaria, realizado só unhas poucas horas antes de que a moeda rusa comezase
a cair vertixinosamente.
O segundo vício de análise –este
ben visível en muitos meios de comunicazón– é a plácida aceitazón da ideia de
que o Fundo Monetário Internacional (FMI) sempre ten razón e opera, por se
pouco fose, en proveito de todos e non duns poucos. Semellante aserzón esquece,
sen mais, unha cheia de dados que induzen a pensar o contrário: nos cenários
mais díspares o FMI ten apostado pola abertura das economias co ollar posto en
facilitar a entrada de capitais externos e, con ela, o enriquecimento destes.
Non semella claro que é o que o anterior ten a ver, no entanto, co ben-estar da
povoazón. Os dados de Rúsia ao respeito –co desenvolvimento de duas economias:
unha para unha dilapidadora minoria, outra para unha grande masa lumpenizada–
non poden ser mais ilustrativos.
Unha terceira pexa nas análises
quotidianas chega da man da discusón relativa à importáncia dos créditos
exteriores. Neste caso convén lembrar que entre os especialistas há divisón de
opinións. Para uns os créditos teñen un relevo decisivo, até o ponto de que a
economia rusa havia de vir-se abaixo de non contar coas inxeczóns monetárias
correspondentes. Para outros, en cámbio, son unha gotiña nun mar de
necesidades, acompañan-se de exixéncias que os fan contraproduzentes e a miúdo
acaban enchendo, sen mais, a especulazón e a economia mafiosa. Non falta quen
suxire, enfin, que as mais das vezes a concesón de novos créditos polo FMI non
responde tanto ao desígnio material de achegar recursos como ao propósito de
tranquilizar aos investidores ocidentais e evitar asi unha fuga masiva destes.
Como pode apreciar-se ao amparo de visóns tan distintas, semella qualquer cousa
menos clara a importáncia dunhas fórmulas creditícias que só aos ollos duns
poucos son decisivas.
Os acontecimentos mais recentes
están a alimentar, en quarto lugar, críticas adicionais que identifican unha
notável cegueira, e unha manifesta falta de flexibilidade, nas instituizóns
económicas internacionais. Mesmo quen acredita na bondade do plano de axuste
deseñado para Rúsia polo FMI está obrigado a recordar duas cousas: dunha banda,
o plano en qüestón non ten servido para levantar a economia; doutra, o governo
ruso ten mostrado unha notável imperícia na sua aplicazón. Con estes dous dados
na man a razón aconsellaria buscar outras fórmulas e, por que non, investigar
en que medida alguns dos proxectos que se rexeitan por dirixistas poden ter
interese e proporcionar soluzóns aos problemas reais. Non parece, contudo, que
nen o FMI nen os governos ocidentais estexan abertos a semellante horizonte. Os
nosos meios de comunicazón, pola sua parte, seguen a perguntar-se impertérritos
se o governo ruso será capaz de manter as reformas, en vez de inquirir se terá
dunha vez a coraxe de introduzir mudanzas substanciais naquelas.
Parece obrigado subliñar, enfin,
as taras de determinada visón do que ten sido a economia rusa nos últimos anos
que se limita a repetir a vulgata autocomplacente difundida por Ieltsin e os
seus colaboradores. Segundo esa visón, desde 1992 o governo ruso reduziu
significativamente o défice público, mantivo estável o tipo de cámbio do rublo
e conseguiu situar a inflazón en níveis aceitáveis. Tal enunciado de feitos
ignora, claro, dados fundamentais: o carácter especulativo de boa parte da
economia, o formidável desenvolvimento de escuros grupos de presón, a contínua
fuga de capitais, a persisténcia de dramáticas reduzóns na produzón e, en suma,
un incrível afundamento das diferenzas sociais. Que estes últimos dados, ao
menos tan relevantes como os primeiros, caesen tantas vezes no esquecimento
ilustra con claridade até que ponto entre nós se prefire ignorar ao cidadán
ruso comun. Semellante atitude parece chamada a ter efeitos indeléveis se, como
é mui probável, a crise destas horas aboca nun estoupido social de
conseqüéncias imprevisíveis. A aqueles que, entre nós, están tan preocupados
pola deriva recentísima da bolsa cumpriria pedir-lles que dediquen un pouco do seu
tempo a perguntar-se como se xeraron os inxentes gaños que obtiveron, e que
agora esquecen, entre 1996 e as primeiras semanas de agosto de 1998. Esa
pergunta conta-se entre as muitas que o ruso da rua, e as xentes humildes en
qualquer parte do planeta, agradeceria que nos fixesemos.
Chega o momento de extrair algunha conclusón de tipo xeral. A mais sinxela, e a máis importante, lembra-nos as limitazóns das análises impregnadas de formalismo. O estudo das normas constitucionais e da sua plasmazón en diversas instituizóns é sen dúvida importante, como o é a considerazón do papel asumido por dirixentes políticos, partidos e cidadáns. Mas nunha intriga como a rusa, caracterizada pola vixéncia extrema dunha “política subterránea”, semellante sorte de análise mostra axiña as suas insuficiéncias. A poucos se lles escapa que son influentes grupos de presón, a miúdo mafiosos, ben representados nos circuítos de poder os que marcan muitas das regras de xogo.
E convén subliñar que os
acontecimentos mais recentes, lonxe de rebaixar a vixéncia da análise anterior,
non fixeron senón ratificá-lo. Ao longo de 1996 e 1997, dous anos de xenuína
interinidade marcados por prolongadas campañas eleitorais, crónicas
enfermidades do presidente e disputas de palácio, fixeron-se notar unha e outra
vez os movimentos deses grupos de presón. No fundo os avatares que tivo que
pasar a figura do ex xeneral Lébed non foron outros que os derivados da sua
conflituosa relazón con alguns deses grupos e co obrigado desígnio de fraguar
eventuais alianzas de cara ao futuro. Provisoriamente pouco mais pode fazer-se
que enunciar unha ideia: os grupos de presón de maior releváncia nada teñen a
ver coa lóxica da democracia representativa. Se uns parecen preferir a anómia
contemporánea –acaso esa é a interpretazón correcta da suba experimentada pola
bolsa de Moscova a princípios de 1997–, outros voltaron a ollada cara a
fórmulas claramente marcadas polo pulo autoritário. O facto de, nunha sociedade
extremadamente cindida, ese pulo non pareza contar con un axeitado caldo de
cultivo non é, polo demais, en exceso tranquilizador. Máis ben empraza no
camiño dunha aguda confrontazón civil que daria satisfazón à coñecida, e tambén
contemporánea, brincadeira polaca: “Estamos a ver o túnel ao final da luz”.
Ainda que tamén, e para renacionalizar a boutade, é mester recordar a réplica
rusa a unhas optimistas declarazóns do entón primeiro ministro Chernomirdin:
“Víktor Stepánovich dicia que via a luz ao final do túnel. Tiña razón, mas era
a da locomotiva do comboio que viña en sentido contrário”.
5. Non é tan sinxelo refugar os nacionalismos: sobre o rexurdimento nacional na Europa do Leste