A NOVA DESORDE INTERNACIONAL. CONSTRUZÓN EUROPEIA, INTERVENCIONISMO HUMANITÁRIO E GLOBALIZAZÓN. Carlos Taibo

 

3. Acumulando despropósitos: a OTAN e o seu alargamento

 

Se pode suster-se, con indícios de verosimilitude, que o cenário internacional ten mudado sensivelmente nos últimos anos, non pode dizer-se outro tanto dunha instituizón, a Organizazón do Tratado do Atlántico Norte (OTAN), que preservou a maior parte das suas estruturas e visóns de antano. No mellor dos casos a Alianza Atlántica ten asumido unha omnipresente retórica que se serve dunha linguaxe mais moderada e que toma asento ante tudo nunha realidade: os que mudaron, e nalguns casos notoriamente, foron os rivais da principal organizazón da seguridade ocidental. As cousas asi, parece obrigado concluir que ainda que a OTAN de hoxe non é necesariamente pior que a de dez anos atrás, quase non ten tomado cartas no asunto dunha reforma radical que a coloque ao servizo de causas xustas. Mui ao revés, a maioria das suas querenzas do pasado fican incólumes nun bloco, o ocidental, que se nega a romper amarras coa guerra fria e as suas regras, se quadra porque se prepara, con escasa disimulazón, para a reaparizón de muitas destas.

A ideia, repetida muitas vezes na propaganda oficial, de que “a OTAN ten mudado muito” responde, como tantas outras, ao que algunhas das correntes da psicoloxia infantil coñecen como causalidade máxico-fenoménica. Resultado fundamental desa maneira de razoar é a incorporazón de mitos que, por ser tais, son obxecto de enunciazón, pero nunca de discusón. O primeiro deses mitos non é outro que o que dá conta de formidáveis mudanzas doutrinais operadas na OTAN nos últimos anos. A pouco que se descende ao terreno dos feitos descobre-se que estes son, contudo, teimosos. É verdade que a OTAN abandonou no seu momento a doutrina da “defesa avanzada” en proveito de forzas mais pequenas e flexíveis, que suprimiu as suas armas nucleares tácticas ou que asumiu reduzóns nos restantes tipos de dispositivos nucleares. Mas non é menos certo que todos eses cámbios se produziron antes da própria disoluzón do Pacto de Varsóvia, feito que convida a non relaciona-los con unha imaxinativa adaptazón a un contorno distinto. Isto à parte, nengunha das decisóns invocadas alterou de modo significativa o enredo xeral. A maioria dos tan cacarexados cámbios doutrinais foron, amfin, o produto dunha exixéncia: a de adaptar-se a un contorno marcado, desde princípios da década, pola retirada das tropas soviéticas na Europa central. A OTAN limitou-se, portanto, a fazer da necesidade virtude.

Un segundo mito identifica na OTAN non menos formidáveis novidades organizativas. Desde vários anos atrás, di-se-nos, a OTAN é “europeia” quando se trata de actuar como xendarme rexional –con apoio, iso si, de infraestruturas norte-americanas– e opera en cámbio como “atlántica” à hora de encarar misóns de maior peso. Ademais, desde Maastricht, en Dezembro de 1991, a Unión Europeia Ocidental presenta-se como o brazo armado da UE, ainda que non por iso deixe de ser o “pilar europeu” da OTAN. Estas estruturas poden ser mais eficazes, pero en modo nengun reflecten, como é sinxelo apreciar, a irrupzón de novos valores.

O terceiro grande mito é o do desarmamento: a OTAN, conta-se-nos, ten permitido progresos inxentes no ámbito da reduzón dos armamentos. Neste caso o mais rápido é negar a premisa maior: os progresos foron muito mais modestos do que enuncia a propaganda oficial, como o testemuña o facto de que fiquen sobre o terreno armas capazes de acabar várias vezes coa vida existente no planeta. E, por certo, non há nengun freio efectivo à modernizazón de muitas desas armas. Con estes antecedentes, e deixando de lado unha discusón que a miúdo se esquiva –a de se realmente a OTAN, como estrutura, ten sido un axente activo na promozón do controlo de armamentos–, parece de razón concluir que os acordos subscritos polas grandes poténcias non modificaron, tampouco, un panorama caracterizado pola disuasón nuclear e os seus tributos. Esta última segue a ser a eséncia de toda a visón militar da OTAN e é inseparável da preservazón de muitas das normas de xogo próprias da corrida de armamentos até finais da década de 1980.

Un quarto mito, o da OTAN convertida en benéfica organizazón encarregada da xenerosa distribuizón de intervencionismos humanitários, fixo irrupzón cintilante nos últimos anos. E é un mito quando menos en dous sentidos. Dunha banda, porque toma a parte polo todo e esquece que a maioria das infraestruturas e actividades da Alianza se dedica a outros mesteres; a guerra do Golfo, sen ir mais lonxe, demonstrou para que serve unha poderosa maquinaria militar que non necesita chiscar-lle o ollo a fórmulas humanitárias. Doutra, porque deturpa dramaticamente a realidade, como o testemuña con claridade o exemplo que comunmente se invoca para dar conta da ventureira reconversón humanitária da Alianza: en Bósnia a OTAN non só non acudiu disposta a defender às vítimas dun xenocídio, senón que no fin ratificou –via partizóns e discriminazóns– os resultados da guerra.

Mamente pode non relacionar-se todo o anterior con unha inclinazón, visível na OTAN destas horas, a desenvolver o que no seu momento se deu en chamar “aczóns fora de área”. En virtude destas, xunto da manutenzón –ben que modificado– das vellas ameazas buscan-se con paixón outras novas emprazadas no sul e para o efeito constituen-se ambiciosas forzas de intervenzón rápida. Este é un visível cámbio para pior e incita a suster que por detrás de toda a estratéxia da Alianza opera –no que ao vello continente se referir– o desígnio dunha Europa fortaleza fechada à influéncia dun sul xenericamente percebido como hostil. Comezan a ser muitos os que estiman, enfin, que o intervencionismo humanitário ben pode ser un elemento decisivo ao servizo dese desígnio.

Mencionemos un quinto e derradeiro mito, este de carácter ocultatório: políticos e meios de comunicazón gostan de esquecer que a OTAN é unha alianza de seguridade dalguns dos países mais ricos do planeta e que, na qualidade de tal, defende con obscenidade os intereses daqueles. Asi as cousas, o seu compromiso coa “democracia” é conxuntural, muito mais consistentes semellan, en cámbio, as suas ligazóns con explorazóns e exclusóns económicas, e mamente pode negar-se o seu desígnio de aplicar duplos raseiros a amigos e inimigos. De maneira mais xeral, e por se pouco fose, a OTAN é un poderoso estímulo para manter níveis altos de gasto militar, para preservar activas indústrias de armamento e para garantir un comércio de armas importante.

Se há que procurar unha explicazón de tipo cronolóxico para todo o anterior, ben pudera ser esta: entre 1989 e 1992 a OTAN non acometeu cámbios de relevo porque presumiu que no Leste só se estavan a produzir transformazóns superficiais (non acreditou, por exemplo, na plena desaparizón do Pacto de Varsóvia e no retroceso estratéxico da URSS). Quando a crise sen fundo do Leste se fixo evidente, comezou a reaparecer por todas as partes a ameaza rusa que, suposta ou real, ao fin e ao cabo ten contribuído a frear poderosamente eventuais cámbios na Alianza Atlántica.

 

Voltar ao índice

 

O problema do alargamento: a visón rusa

Aqueles que, no bloco ocidental, non precisan da retórica déron conta con claridade da sua visón de quais son as razóns que induziron à OTAN a apostar por unha ampliazón cara ao Leste: a Alianza Atlántica, consciente da momentánea debilidade de Rúsia e decidida a preparar-se para a eventual chegada de tempos piores, desexa fortalecer-se, obxectivo que encaixa à perfeizón coa realidade dunha organizazón que teima en autopreservar-se, procura ampliar o seu raio de aczón e se manifesta declaradamente propensa a ratificar a sua condizón de principal estrutura de seguridade dalguns dos países mais ricos.

Convén recordar, contudo, que entre 1991 e 1993 a OTAN non parecia interesada en asumir novas incorporazóns, circunstáncia que facilitou o desenvolvimento dunhas relazóns aprazíveis coa grande poténcia do oriente europeu: Rúsia. A Alianza Atlántica inclinava-se, antes ben, pola configurazón de estruturas –primeiro o Consello de Cooperazón do Atlántico Norte, mais à frente a Asociazón para a Paz– que semellavan ter como propósito, precisamente, evitar a necesidade dunha ampliazón da Alianza. A resposta de Moscova non podia ser, daquela, mais conciliadora, como o testemuñan, e é un exemplo entre outros, as reiteradas declarazóns nas que se subliñava o firme propósito de garantir unha plena liberdade de movimentos, no que às políticas de seguridade se refere, à República Checa e a Polónia.

O cenário experimentou unha profunda mutazón quando, con ocasión dunha xunta celebrada en Bruxelas en xaneiro de 1994, a OTAN defendeu, por vez primeira, a conveniéncia de abrir o camiño a novas adesóns. A resposta rusa non se fixo esperar: na visón de Moscova a OTAN non só tiña abandonado todos os seus compromisos anteriores –que anunciavan, por exemplo, o desexo de aprofundar no desenvolvimento da Asociazón para a Paz–, senón que se emprestava a enfrentar unha medida de conseqüéncias imprevisíveis. Todo isto somava-se a un antecedente significativo como era, sempre na visón de Moscova, a falta de cumprimento dos acordos de tipo militar asinados, uns anos antes, ao amparo do proceso de unificazón alemana.

En Rúsia brotou unha significativa unanimidade no que se refere a unha ampliazón, a da OTAN, que foi obxecto de rexeitamento desde todas as posizóns políticas. Cinco eran quando menos as razóns que explicavan tal rexeitamento. Conforme à primeira, os representantes rusos subliñavan a miúdo que a OTAN quase non mudara, de tal xeito que os seus antecedentes –as inércias– limitavan poderosamente a sua capacidade de movimento. Neste quadro, a ampliazón da Alianza estava chamada a xerar unha nova liña de confrontazón que poria fin a qualquer proxecto de seguridade partillada e, por conseguinte, multiplicaria os sinais de instabilidade. Os que desde a Alianza Atlántica asinalavan que conviñan preservar à OTAN da incerteza característica do mundo europeu oriental en modo nengun podian pretender que o seu desígnio era estritamente defensivo: a ampliazón da Alianza, ao revés, vira-se impulsionada –xá nos referimos a isto– polo visível e inapresentável desexo de aproveitar a momentánea debilidade da grande poténcia rival.

Mas, e en segundo lugar, en Rúsia fazia-se valer tambén unha xeneralizada sensazón de isolamento e marxinalizazón. Ainda que en 1991 se impuxo no país un proxecto claramente ocidentalizante, o eco con que este foi recebido no mundo capitalista desenvolvido véu fortalecer a impresón de que só se respeitava o que se temia. O contorno internacional, polo demais, non fazia senón aprofundar na ferida: só un país, Bielorrúsia, mantiña unha sólida relazón con Moscova que, de maneira significativa, non podia contar, en cámbio, cun apoio pleno de Ucránia, ainda que recebese mensaxes tranquilizadoras de pequenos estados como Eslováquia ou Moldávia. A Comunidade de Estados Independentes convertia-se asi nun cenário no que era de esperar se multiplicasen as presóns de Rúsia.

Un terceiro elemento de relevo era a deteriorazón sofrida pola situazón militar. Ao duplo retroceso estratéxico experimentado por Rúsia –perda do “pára-choques de seguridade” na Europa central en 1989; independéncias das repúblicas bálticas, de Ucránia e de Bielorrúsia en 1991– parecian chamados a agregar-se-lle os efeitos do alargamento da OTAN. Ao respeito subliñava-se, por exemplo, que se trás o acordo de reduzón de forzas convencionais en Europa asinado en 1990 a desvantaxe de Rúsia coa OTAN era de 1 a 2,8, a ampliazón desta situaria a relazón nun perigoso 1 a 3,7. Por se pouco fose, Ocidente mostrava-se pouco flexível à hora de renegociar ese mesmo acordo, que ao tempo que deixava desprotexido o distrito militar do Cáucaso facilitava de forma ostentosa unha aczón eficaz de dispositivos convencionais capazes de inutilizaren parte do arsenal atómico ruso. Todo o anterior suscitava graves problemas de reorganizazón nunhas forzas armadas que, como é sabido, se encontravan nunha situazón mui precária, algo que na visón rusa aconsellava adiar, por demais, o asinamento do acordo START-2 sobre armas estratéxicas.

Outro elemento, o quarto, influia significativamente na derrota dos feitos: o debate político que se desenvolvia en Rúsia. Desde 1993 era difícil negar que no país gañava terreno un discurso nacionalista, eventualmente preñe de agresividade. Asi as cousas, Rúsia parecia abocada a herdar o subsolo “imperial” da URSS de outrora. Na visón de muitos analistas a política ocidental en modo nengun era un freio para ese proceso. A ampliazón da OTAN constituia, mui ao revés, un pésimo presente para os sectores moderados en Rúsia e un obséquio inesperado para os que reclamavan, por exemplo, unha maior presón sobre Bielorrúsia, Ucránia ou as repúblicas do Báltico.

O que acabamos de lembrar obriga a extrair unha conclusón xeral: a Rúsia non lle faltavan motivos, e mui sólidos, para opor-se à ampliazón da OTAN. Isto non quer dizer, en modo nengun, que a posizón rusa estivese isenta de dobras. Há avondar con recordar ao respeito duas circunstáncias. Por un lado, Moscova parecia defender nos feitos o que semellava un rebento do vello conceito de “esferas de influéncia”; noutras palavras, reservava para si un direito a decidir qual devia ser a política de alianzas, e con ela o porvir, de países que, como a República Checa, Hungria ou Polónia, na teoria eran plenamente independentes e soberanos. E esta pretensón de Rúsia mamente podia separar-se, en segundo lugar, da influéncia dos “falcóns” que, en Moscova, apostavan con claridade por un rexurdimento da lóxica imperial. O peso adquirido por posizóns como estas acabou por dar-lle asas, sequer fose indirectamente, a algunhas das atitudes da OTAN.

 

Voltar ao índice

 

Negociazóns e acordo

Esqueceriamos, contudo, un dado fundamental se non subliñásemos unha condizón decisiva da política rusa: en todos os foros de negociazóns coas poténcias ocidentais, e desde bastante tempo atrás –desde os anos finais da perestroika–, Moscova ten intentado impor unha cheia de obstáculos coa ollada posta en ergué-los unha vez se pactasen contraprestazóns económicas ou doutro tipo. Rúsia ten buscado, por exemplo, novas axudas financeiras, ten reclamado o perdón –ou quando menos o adiamento no pagamento– de determinados créditos e, nun terreno mais simbólico que real, ten exibido a sua candidatura ao chamado “grupo dos sete”. No ámbito militar, Rúsia ten procurado garantir que no território dos novos membros da Alianza Atlántica non se despregasen armas atómicas, da mesma sorte que ten salientado a exixéncia de que nengunha das repúblicas outrora integrantes da URSS se havia somar no futuro à OTAN.

En virtude da experiéncia acumulada, os dirixentes rusos sabian que semellante liña de conduta dava os seus resultados e era lóxico que, tendo en conta a precária situazón do país, optasen premeditadamente por ela. Este elemento, que en último termo conduzia a unha política caracterizada por un notável pragmatismo, situa-nos provavelmente no camiño de compreender por que e como Rúsia estava condenada a aceitar un alargamento, a da OTAN, que abofé non desexava. A consciéncia de que ese alargamento era inevitável puxo en movimento mecanismos que conduzian, prosaicamente, a limitar as suas conseqüéncias mais negativas e, eis onde era posível, a obter algun benefício material. Convén lembrar, de qualquer xeito, que ao amparo deste tipo de acordos non acostuman resolver-se os contenciosos de fundo, tanto mais quanto que a maioria das razóns que explican as reticéncias rusas frente à ampliazón da Alianza Atlántica parecen chamadas a consolidar-se.

Ao anterior é obrigado aumentar unha observazón mais: desde princípios da década de 1990 a relazón entre Rúsia e a OTAN ten-se caracterizado tambén por alguns significativos achegamentos. Asi, a primeira está presente en várias estruturas da segunda e ten colaborado coa Alianza no desenvolvimento dalgunhas forzas de mantimento de paz (en especial as trasladadas a Bósnia en aplicazón do tratado de Dayton). Neste quadro é fácil entender por que algunhas propostas ocidentais que víron a luz nos primeiros meses de 1997 aspiravan, precisamente, a fortalecer vínculos como os invocados. Era o caso da encamiñada, polo que parece sen éxito, à constituizón dunha brigada conxunta dedicada a operazóns de mantimento de paz ou das orientadas a vigorizar as mais ben paralisadas conversazóns de controlo de armamentos.

Con vimes como estes, o camiño cara à reunión de Madrid –na que estava previsto se acometese o paso de incorporar à OTAN a alguns países da Europa central– foi-se aclarando nos primeiros meses de 1997. Tivo un pequeno contratempo, iso si, con ocasión do encontro celebrado en marzo polos EE.UU. e por Rúsia en Helsinqui. Se dese encontro non se derivou acordo nengun sobre o alargamento da OTAN, non pode dizer-se o mesmo do conclave que, a finais de maio e en Paris, permitiu formalizar unha “Acta fundacional” chamada a regular en adiante as relazóns entre a Alianza Atlántica e Rúsia. En virtude da acta en qüestón criou-se un Consello Conxunto permanente concebido como unha espécie de foro de consulta en caso de crise, sen que as partes dispuxesen, porén, de direito algun de veto. Segundo o pactuado, o foro devia permitir un sensível fortalecimento da cooperazón en terrenos como o controlo de armamentos, a prevenzón de conflitos ou as operazóns de mantimento de paz. Ainda que Rúsia non conseguiu que a acta fose legalmente vinculante, non por iso o presidente Ieltsin –provavelmente ignorante, como en tantas ocasións, do que dizia– deixou de anunciar o que parecia un cobizoso programa de desarmazón nuclear unilateral.

Desde bastantes meses antes da reunión de Madrid parecia claro que eran tres, polo demais, os estados que iniciarian o camiño da adesón à Alianza Atlántica: a República Checa, Hungria e Polónia. Fixeran-se sentir dúvidas, en cámbio, con respeito às candidaturas de Roménia e de Eslovénia. O cámbio de governo operado en Bulgária pareceu acelerar, por outra parte, as conversazóns desta coa OTAN.

Os prognósticos que agouravan un alargamento limitada aos tres primeiros países mencionados demonstraron ser, en Madrid, os adequados. A reunión acordou que a República Checa, Hungria e Polónia –tres estados membros do disolvido Pacto de Varsóvia– se converterian en membros de pleno direito da Alianza en 1999. O encontro non rexeitava, contudo, posíveis novas incorporazóns, e ao respeito mencionava expresamente, en lugar preferente, os nomes de Roménia e de Eslovénia, e de maneira mais secundária os das repúblicas do Báltico. Nos feitos, e polo que parece, os EE.UU. impuxeron a sua opinión frente a Franza e Itália, que defendian unha “ampliazón a cinco”, e non unha “ampliazón a tres”. Muitos especialistas chamaron a atenzón sobre a condizón, un tanto caprichosa, dos supostos critérios que permitiron as adesóns de República Checa, Hungria e Polónia, mas impediron as doutros estados. Sen ir mais lonxe, eses tres países non parecian reunir nengunha característica que non reunise tambén Eslovénia, un Estado que, ademais, estava fora da “área de influéncia” de Rúsia e que, postos a buscar-lle vantaxes, permitia unha continuidade territorial con Hungria, que do contrário quedaria, na sua condizón de membro da OTAN, isolada xeograficamente.

O anterior à parte, e sen que as informazóns ao respeito fosen mui precisas, a reunión de Madrid pareceu satisfazer algunhas das petizóns rusas relativas à condizón militar dos novos membros da Alianza: limitazón en quanto ao ndmero de dispositivos convencionais a sua disposizón e compromiso de non despregar forzas estranxeiras nen armas nucleares. Non semella que o governo ruso recebe-se garantias con respeito a algo que sen dúvida lle preocupava bastante máis: a non incorporazón à OTAN de estados –singularmente as repúblicas do Báltico– que outrora formavan parte da Unión Soviética. Non deixava de ser notório que, entretanto se celebrava a reunión de Paris en maio, se organizava na capital de Estónia un conclave no que as tres repúblicas bálticas, Ucránia e Polónia confirmavan o seu interese por estreitar lazos coas poténcias ocidentais.

Quando se fala do encontro de Madrid como dunha reunión falida, comunmente se introduz tal apreciamento en virtude de duas circunstáncias: se a primeira remete a unha ampliazón que non alcanzou a mais estados, a segunda recorda que o conclave non permitiu, como no seu momento se anunciara, nengun progreso significativo no relativo à reforma na estrutura de mandos militares da OTAN. Por trás avistava-se unha polémica entre Franza, que reclamava para si o simbólico submando de Nápoles, e os EE.UU. É fácil concluir que no fundo estava o desígnio francés de acrescentar, dentro da Alianza Atlántica, o peso dunha Europa presumivelmente liderada, claro é, pola própria Franza.

 

Voltar ao índice

 

Outro mito contemporáneo: a defesa europeia

Nos últimos anos a reivindicazón dunha “defesa estritamente europeia” ten gañado terreno no discurso da esquerda do pensamento débil. A fundamentazón desta ideia ten un aspecto visivelmente enganoso que fai dela un recurso de fácil emprego: como quase todos estamos de acordo en subliñar a imundície da política, e dos intereses, dos EE.UU., avonda con reclamar que “a defesa europeia” se emancipe deses intereses e desa política. Deste xeito o que non se fai é precisamente o que corresponde fazer: analisar criticamente que é o que está chamada a ser unha “defesa estritamente europeia”.

Deixemos de lado un feito polo demais relevante, e ao que xá nos temos referido, como é o de que a reivindicazón que nos ocupa confunde lamentavelmente dous conceitos que convén distinguir: os de “defesa europeia” e “defesa da Unión Europeia”. No que a nós interesa o problema principal é, contudo, o derivado dunha pergunta inevitável da que nos ocupamos no capítulo anterior: por que supor que, no que atinxe às suas políticas de defesa, a UE está chamada a ser notoriamente diferente dos EE.UU., outro dos grandes centros do poder capitalista internacional? Mamente poderiamos admitir que é produto do azar o vínculo histórico, polo demais plenamente actual, entre a “defesa da Unión Europeia”, por un lado, e o esquema de intereses norteamericano, polo outro. Os dous mais importantes centros de poder capitalista manteñen ao respeito sólidas, e non precisamente improvisadas, relazóns. E que a circunstáncia anterior, tan evidente, se esqueza resulta particularmente surpreendente en pesoas que manteñen unha atitude crítica, quando non hipercrítica, en relazón coa Unión Europeia. Parece como se, de repente, prescindisen do núcleo do discurso que eles mesmos defenden quando chega a hora de analisar planos de converxéncia e défices democráticos.

Os dados avalan teimudamente a ideia de que, as cousas como están, unha “defesa estritamente europeia” poria de manifesto, como pouco, as mesmas imundícies que mostra a defesa realmente existente. E para xustificar a aserzón anterior basta con ollar ao que xá sabemos. Asi, atribuir-lle aos EE.UU., por exemplo, unha responsabilidade exclusiva no deseño do tipo de resposta despregada con ocasión do conflito do Golfo é esquecer a directa participazón da maioria das poténcias europeias ocidentais na determinazón desa resposta. Que non dizer, enfin, do papel asumido pola UE en relazón co conflito de Bósnia, da sua permanente aposta polos poderosos e da conseguinte primazia dos intereses sobre os princípios. Quen no seu xuízo pode pensar que a Alemaña de Kohl e de Schroeder, a Franza de Chirac, a España de Aznar ou o Reino Unido de Major, e tambén o de Blair, liberados da tutela estadounidense, están chamados a postular defesas non violentas, seguridades compartidas, desarmazóns, reconversóns ou discursos desmilitarizadores? Asi, non avonda con qüestionar a suxeizón, polo demais visível, aos intereses norteamericanos que exibe a “defesa da Unión Europeia”: convén perguntar-se por esta última e interpretar os feitos con arranxo ao que xa sabemos que é o axente que estaria convidado a desenvolvé-la.

E mais, contudo, unha derradeira reflexón: supoñamos que a “defesa da Unión Europeia” ten conseguido romper cos caprichos e imposizóns norteamericanos e que, axiña, e en virtude dunha transformazón formidável, ten tomado o camiño da solidariedade e da xustiza. Ainda daquela estariamos na obrigazón de preguntar-nos que sentido ten unha defesa europeia: por que marxinar aos que, por azar da xeografia, ou se é o caso da história, non son europeus? Por que, noutras palavras, seguir a procura de inimigos?

 

Voltar ao índice

 

Unha conclusón

Hora é esta de subliñar un dos mais parvos argumentos esgrimidos polos adailes da ampliazón da OTAN: o que subliña que semellante decisón é o produto, non tanto dos intereses da Alianza, como das demandas dos eventuais aderentes. Os que se aferran a tal argumento esquecen algo importante: as poténcias ocidentais estabeleceron no seu momento un conxunto de regras de mui aconsellável cumprimento para aqueles estados que desexavan incorporar-se à Unión Europeia. A decisón de chamar às portas da OTAN é, portanto, qualquer cousa menos livre, como o testemuñan, en realidade, as próprias declarazóns dos representantes dos candidatos à adesón: mui rara vez se aprecia nelas unha menzón expresa às virtudes da Alianza. E, dito sexa de paso, e como contestazón a outro dos argumentos habituais: non parece que nengun estudo sério identifique un apoio popular, na República Checa, en Hungria e en Polónia, à decisón –adoptada polas elites políticas correspondentes– de alentar unha incorporazón deses estados à OTAN.

Non faltan estudiosos que salientan, por outra parte, unha ideia interesante da que xá fixemos menzón no seu momento: a de que a ampliazón da Alianza teria sido utilizada pola Unión Europeia como unha espécie de medicina para silenzar o descontentamento que, na República Checa, en Hungria e en Polónia, está suscitando o adiamento experimentando pola adesón destes países à própria UE. Deste xeito, a Unión non estaria fazendo outra cousa que demonstrar, mais unha vez, os seus numerosos problemas e a sua incapacidade para asumir unha ampliazón muito mais delicada do que un primeiro ollar permitia concluir.

Sexan as cousas como foren, impon-se por cima de tudo a ideia de que o alargamento da OTAN era e é unha medida francamente prescindível: non só non contribui a resolver nengun problema real, senón que pode abrir o camiño a imprevistas situazóns de tensón. Se, tal qual reza a propaganda ao uso, o obxectivo fundamental era garantir, chegado o caso, a seguridade de países como a República Checa, Hungria e Polónia, permitindo-lles esquivar qualquer tentazón neocolonial procedente de Rúsia, ben pode suceder que a ampliazón contribua a estimular, nesta última, as tendéncias agresivas mais ultramontanas e faga perigar, paradoxalmente, a seguridade dos estados mencionados. Mas o problema non reside, en modo ningun, na ampliazón en si. O problema é a preservazón dunha alianza militar que –oxalá o tempo o desminta– non foi capaz de transcender o momento histórico en que viu a luz.

 

Voltar ao índice

 

4. Falando de monstros: a política na Rúsia do noso amigo Ieltsin

En nengun cenário é tarefa sinxela identificar os sinais do “político”. Semellante tarefa fai-se ainda mais traballosa no caso da Rúsia contemporánea, onde o político, o económico, o social e o nacional –por citar quatro adxectivos vinculados con outras tantas qüestóns ou disciplinas– aparecen ligados de maneira inextricável. De pouco serve ao respeito estabelecer unha relazón, só aparentemente mais precisa, entre “a política” e “o poder”: é fácil demonstrar que no segundo se manifestan de maneira mui complexa, de novo, dimensóns como as que acabamos de reseñar. As cousas asi, a xeira que vamos encetar –unha descrizón atenta, por cima de tudo, as mudanzas políticas operadas na Federazón Rusa– ten unha aspirazón limitada: a de relacionar esas dimensóns con feitos que no discurso quotidiano entendemos comunmente como políticos, e entre eles instituizóns, partidos e ideoloxias.

Quase ninguén se subtrai, polo demais, à tentazón de limitar vários períodos na derrota mais recente da Federazón Rusa. Fala-se, por exemplo, dunha nebulosa etapa inicial que, desde 1989 e até o verán de 1991, se caracterizou por un tépido fortalecimento institucional e abocou nunha confrontazón, cada vez mais aguda, cos órgaos directores da Unión Soviética. Nunha segunda fase, e disolvida a URSS, a confrontazón –co fundo das inapresentáveis reformas gaidarianas– acabou por opor a un presidente e a un parlamento que nun primeiro momento se mostraran, contudo, mui próximos. A terceira etapa, comezada no outono de 1993, unha vez disolvido manu militari o vello parlamento, non permitiu a consolidazón definitiva do proxecto ieltsiniano ainda que se saldou con sequelas díspares: a relegazón dos “neoliberais” na cabeza do governo, coa paralela instalazón dos “industrialistas”, viu-se acompañado por un crescente apoio da povoazón, nas urnas, a opzóns que implicavan unha aparente contestazón do establishment do momento. Unha quarta e incerta fase abriu-se camiño en 1996: o triunfo de Ieltsin nas eleizóns presidenciais non foi seguido, mais unha vez, dunha consolidazón da sua posizón, senón que deixou aberto o camiño a unha obtusa luita polo poder nunha situazón caracterizada por unha interinidade permanente e unha bancarrota estável. Se quadra os acontecimentos do verán de 1998, coa designazón final de Primakov como primeiro ministro e unha aparente limitazón das prerrogativas do presidente inaugura unha quinta e non menos incerta etapa.

A parte de que sirvan, ou non, para meio ordenar os dados, pode duvidar-se do interese de estabelecer períodos no desenvolvimento da Federazón Rusa dos últimos anos. A periodizazón xera quase sempre a imaxe de cámbios que tenden a parecer substanciais, e apaga mui a miúdo as pegadas de procesos con influéncia e importáncia que se manteñen ao longo do tempo. Por iso é compreensível o rexeitamento que a teima clasificatória suscita nalguns analistas mais ocupados polas eséncias. Duas de entre estas teñen forza de avondo para acantoar –ou quando menos para colocar no seu sítio– os intentos de periodizazón. A primeira recorda-nos que nos últimos anos, e por detrás de aparentes convulsóns, pouco mais houvo en Rúsia que unha opaca confrontazón entre grupos de presón que, legais ou ilegais, moveron os seus peóns con maior ou menor acerto. A simples considerazón de feitos como o golpe de Estado de agosto de 1991, a disoluzón do parlamento en outubro de 1993 ou as eleizóns lexislativas celebradas a finais de 1993 e de 1995 tende a desdebuxar a importáncia do fenómeno que nos ocupa ou, no seu defeito, obriga a transcender a comun descrizón de feitos como os mencionados para procurar no seu fundo o eco dos movimentos deses grupos de presón.

A segunda das eséncias algo ten a ver coa anterior. Empraza-nos ante o confuso magma ideolóxico que é a Federazón Rusa contemporánea: os intentos de periodizazón acostuman ver-se acompañados de etiquetas ideolóxicas que outorgan a uns ou outros a condizón de vencedores (Ieltsin e o seu aparello de poder en agosto de 1991 e outubro de 1993, o Partido Liberal Democrático de Xirinovski en dezembro deste último ano, o Partido Comunista da Federazón Rusa dous anos depois…) e obscurecen unha cheia de transaczóns que, as mais das vezes subterráneas, fan esvaecer de novo a claridade dalguns fenómenos. Avonde con recordar ao respeito, e é un exemplo entre outros, o influxo que nos estudos sobre Rúsia tiveron os éxitos eleitorais alcanzados por formazóns políticas herdeiras dos partidos comunistas de outraora en países como Hungria, Polónia ou vários dos estados da periferia da vella Unión Soviética. Quen se ten lanzado à aventura dos paralelismos deu con unha mina no pasaxeiro crescimento eleitoral experimentado polo xá mencionado Partido Comunista da Federazón Rusa. E o de menos é que este último exibise perfis mui distintos que os das formazóns políticas às que nos referimos. O mais significativo é que, prescindindo do confusísimo magma ideolóxico ruso, se esquecese que no país non houvo nengun “retorno comunista” no sentido forte da expresón: Rúsia estivo governada desde 1990, e até hoxe, por un dirixente con orixes políticas que, ben coñecidas, marcan poderosamente a sua actividade, e iso apesar de cintilantes declarazóns de princípios.

No mundo en que vivemos non faltan os optimistas conxénitos, que a todo saben topar-lle o lado bon. Se unhas vezes se trata, simplesmente, de xentes preñes de inocéncia que foxen de conflitos e problemas, ou que asumen que o tempo decorre con portentosa e saudável lentitude, noutras o que agroman son intereses inconfesáveis que obrigan a edulcorar os feitos e a presentá-los no quadro dun permanente e irreversível progreso. Son muitas as análises políticas que, inocentes ou interesadas, se contentan con enunciar o que a outros nos parece unha adulterazón dos feitos: na Federazón Rusa existe algo que satisfai, sequer sexa formalmente, os requisitos da democracia representativa. A análise, por exemplo, dos contúdos formais da Constituizón en vixéncia permite arribar a semellante conclusón, e outro tanto pode dizer-se do estudo, de novo formal, de muitos dos elementos da realidade presente. Mencionemos entre eles a ideia de que nengunha das forzas políticas de relevo parece disposta a subverter as regras da orde existente e todas semellan aceitar de bon grau que unha eventual ruptura desas regras ocasionaria mais problemas dos que resolveria. Con proposizóns dese tipo é sinxelo asumir un estudo da realidade política rusa que se contente con sisudas considerazóns no relativo, e de novo é un exemplo entre outros, à condizón presidencial ou semipresidencial do sistema en vixéncia.

O adxectivo “formal” marca todas as reflexóns que nos ocupan e ao fin e ao cabo contribui a desacreditá-las. Nen sequer os transicionólogos mais impregnados de optimismo histórico se aveñen hoxe a cair nesas armadillas. Por razóns fáceis de compreender, no caso de Rúsia as suas cautelas son ainda maiores que as que comezan a manifestar-se, tambén, nos estudos mais recentes sobre as “novas democracias” latinoamericanas ou centroeuropeias. E tal vez isto sexa asi por dous motivos. O primeiro remete-nos a un feito: o problema dos requisitos que exiximos para falar de democracia –o problema dos “mínimos” desta– parece unha qüestón afortunadamente reaberta. O segundo limita-se a lembrar que as cautelas non só son precisas à hora de auscultar às “novas democracias”: à luz de procesos mui próximos a nós, no núcleo de sistemas democráticos presuntivamente consolidados, deven estender-se tambén ao exame das “vellas democracias”.

 

Voltar ao índice

 

O presidente

Se a nosa tarefa, por lóxica, deve asentar-se nesas cautelas e, chegado o caso, procurar os elementos que as xustifican, o primeiro deles en Rúsia é, sen dúvida, a conflituosa figura do presidente Ieltsin. É significativo que aos ollos dalguns dos responsáveis das grandes poténcias ocidentais Ieltsin xá non sexa agora “o defensor da democracia” e apareza convertido nunha espécie de figura non qualificada ou, o que é case o mesmo, nun defensor franco de intereses en relazón co que non é necesário desenvolver nengunha observazón lexitimadora. A duras penas pode separar-se o anterior da visón que da figura do presidente ruso ofereceu o seu outrora representante Viácheslav Kóstikov: a dun político que, dramaticamente aferrado ao seu cárrego e disposto a todo con tal de preservá-lo, mostrou, no entanto, un inegável instinto en 1988 quando recoñeceu na “democracia” a catapulta ideolóxica que o havia conduzir ao cume do Estado. Todos os movimentos de Ieltsin encamiñaron-se desde entón antes a descabezar qualquer posível oposizón que a forxar acordos ou estabelecer consensos. Autoimpulsionado por unha lexitimidade de carácter carismático, o presidente non parece ter recoñecido –ao menos até o verán de 1988– maiores limites no uso do seu poder.

Xá fixemos algunha apreciazón sobre a orixe de Ieltsin e as suas conseqüéncias nas políticas dos últimos anos. Asi as cousas, há que recordar mais unha vez que non resulta suficiente, ainda que sexa perfeitamente lóxico, atribuir-lle ao presidente ruso unha responsabilidade central, carregada de simbolismos, no que respeita à introduzón en Rúsia dun conxunto de fórmulas económicas –capitalistas ou non capitalistas, esquezamo-nos agora dos problemas da sua caracterizazón– manifestamente inapresentáveis. A outra face de Ieltsin oferece-a a sua ligazón xenética coa orde burocrática de antano, visível hoxe através de moitos dados. Há quen ten descrito as estruturas do poder presidencial como directamente calcadas das que exibian anos atrás o Politburó e o Secretariado do Comité Central do Partido Comunista da Unión Soviética (PCUS). Non falta quen lembra que o sistema de controlo exercido sobre repúblicas e rexións recorda tambén ao existente no pasado. Ieltsin parece conceber o parlamento como unha estrutura vazia à que, no mellor dos casos, se lle outorgan funzóns de ratificazón das leis. A própria suxeizón de tantos meios de comunicazón remete a cenários do pasado que só os mais optimistas consideravan definitivamente acantoados. A heranza burocrática aprecia-se, enfin, nos vínculos, crescentes, con unha boa parte da nomenklatura reconvertida nos últimos anos.

Claro que a dupla face de Ieltsin que acabamos de glosar apresenta, co paso dos meses, perfis mais nebulosos. Isto é asi porque un dos elementos que acabamos de referir –a pretendida lexitimazón carismática do presidente– se esvaeceu ao mesmo tempo que o fazia a enerxia do personaxe. Nestas horas parece fora de dúvida que un dos elementos que ergueu a Ieltsin na etapa 1987-1991 –unha enerxia que en aparéncia se fazia acompañar dun proxecto firme e ben elaborado– foi cedendo mes trás mes nun proceso ratificado coa visível deteriorazón da saúde do presidente. A medida que ese proceso cobrava corpo –nunca mellor a metáfora– non só se reduzia o apoio popular a Ieltsin: surxian novas preguntas relativas a quen mandava realmente en Rúsia. E entre as respostas algunhas proviñan de feitos significativos como a suba da bolsa de Moscova con ocasión do enésimo internamento hospitalário de Ieltsin nos primeiros dias de 1997. Acaso boa parte dos grupos de presón económicos chegaran à conclusón de que a man do presidente era a miúdo demasiado visível, de tal xeito que correspondia alegrar-se quando ficava embrullada no bolso.

 

Voltar ao índice

 

Divisón de poderes e polarizazón

Há quen estima que o princípio de divisón de poderes é unha prescindível remora do pasado que non fai senón recortar a eficácia da aczón de governo. No entanto non se demonstre o contrário, contudo, non há mellor garantia da vixéncia dos princípios dun Estado de direito que a vixéncia paralela do princípio que nos ocupa. E é precisamente o desprezo dese princípio a que, sen necesidade de ir mais lonxe, obriga a recear do adxectivo “democrático” aplicado ao sistema político da Federazón Rusa.

Porque nengunha das descrizóns dese sistema convén en recoñecer nel a desexável independéncia dos poderes. A Constituizón de 1993, referendada en condizóns mais que duvidosas, reduziu de maneira significativa as atribuizóns do parlamento –daí, por certo, o minguado interese das eleizóns lexislativas de 1993 e 1995– ao tempo que acrescentava as do presidente e suxeitava claramente às necesidades deste o funcionamento dun Tribunal Constitucional con independéncia posta en dúvida por quase todos. A própria condizón do aparello presidencial era desde tempo atrás xuridicamente difusa, e iso apesar de os usos o converteran nun auténtico contrapoder a miúdo enfrentado ao governo e ao parlamento.

Ainda que a menzón que segue algo ten de heterodoxa, bon é lembrar tambén que o “quarto poder”, os meios de comunicazón, tampouco ten brillado pola sua independéncia. Se é certo que a liberdade de expresón é hoxe inegavelmente maior que no pasado, a submisón da surpreendente maioria deses meios, e entre eles os mais importantes, aos desígnios do presidente e do seu aparello é un feito incontestável. Eis, para confirmá-lo, as omnipresentes manipulazóns que se produziron nos meses anteriores às eleizóns presidenciais de 1996; son muitos os especialistas que concluen que sen elas dificilmente Ieltsin teria podido iniciar un novo mandato como presidente.

Por forza deve chamar-se a atenzón sobre unha das conseqüéncias, se quadra a principal, da política de Ieltsin: unha permanente polarizazón en todos os ámbitos da vida rusa que tivo unha das suas manifestazóns centrais con ocasión das eleizóns presidenciais de xuño/xullo de 1996. Elemento decisivo na estratéxia formal ieltsiniana foi daquela a invocazón a fechar filas en torno à sua pesoa ca fin de evitar asi un eventual retorno do pasado como o que, conforme à propaganda oficial, era de agourar no caso dun triunfo de ñiugánov, o secretário xeral do Partido Comunista da Federazón Rusa, na citada consulta eleitoral.

Non deve dedicar-se muito tempo a subliñar a distorzón da realidade, e o duvidoso cenário que coa sua aceptazón se forxa, da argumentazón ieltsiniana. Alcanza un relevo infinitamente maior unha tarefa distinta: a encamiñada a salientar que a polarizazón que nos ocupa muito ten de farsa. A política rusa do momento é unha espesa trama de intereses na que as diferenzas ideolóxicas ou teñen un carácter retórico ou son puramente epidérmicas. Ao tempo que Ieltsin e Ziugánov parecian abocados à confrontazón mais extrema, fazian-se valer entre bastidores achegamentos dun e doutro lado. Dificilmente podian interpretar-se doutro xeito as apostas por eventuais governos de grande coaligazón ou as presóns que alguns grupos bancários realizaron sobre os dous candidatos para que temperasen as suas mensaxes.

Alén do anterior, é obrigado recordar, pola importáncia do feito, que o aparello periférico do Partido Comunista da Federazón Rusa se encontra desde anos atrás estreitamente vinculado a muitas das estruturas do poder ieltsiniano, circunstáncia que inevitavelmente se ten traduzido nunha docificazón nos contúdos das políticas defendidas en Moscova polo Partido. A estas alturas a ninguén pode surpreender-lle que sexan muitos, polo demais, os dirixentes ieltsinianos enfrontados à lóxica da economia de mercado e que sexan muitos, tambén, os dirixentes comunistas plenamente adaptados a aquela. Só quen segue acreditando na aparéncia externa de polarizazón pode estrañar-se nestas horas de que o ex primeiro ministro Chernomirdin, sobre o papel un ieltsiniano comme il faut, mantivese durante muito tempo unha relazón de activa cooperazón co próprio Partido Comunista.

Sirva todo o anterior para lembrar que as cousas non son a miúdo como parecen e que a vida política rusa requer maiores esforzos de compreensón que os que realizan muitos dos analistas. Unha maneira de achegar-se a esa vida política é a que ten dado en identificar nela, en lugar central, unha confrontazón entre “duas direitas”. Se unha se adapta ao que entre nós comunmente se entende por tal –a defesa da livre concorréncia e a desaparizón das funzóns económicas do Estado acompañada do fortalecimento das suas funzóns represivas–, outra responde à singularidade rusa do momento: o seu obxectivo, inegavelmente conservador, é preservar boa parte dos priviléxios da nomenklatura de antano. Unha e outra direita non mostran interese nengun, por certo, nas demandas dunha povoazón submetida a unha crise social agudísima (e isto apesar da retórica social da direita nomenclaturizada).

Este esquema das duas direitas de algo serve para traduzir en termos políticos os proxectos económicos en curso. A primeira das direitas atende ante tudo à defesa dos intereses do que chamaremos “empresários das novas fornadas”, e para o efeito reclama medidas económicas radicais que deven desenvolver-se nun período de tempo mui breve. A segunda postula, en cámbio, reformas mais lenes e exixe un lapso de tempo mais amplo para a sua despregadura, na confianza de que iso suporá un descanso para unha nomenklatura en delicado proceso de adaptazón. É verdade, contudo, que uns e outros mostran unha aceitazón xeral do miolo das reformas, algo que talvez explica a escasa vixéncia da polarizazón à que antes nos referimos. Claro que outra das explicazóns da fusón de intereses que se ten produzido nos últimos anos na Federazón Rusa chega da man dun elemento fundamentalmente ideolóxico: a vixéncia do nacionalismo ruso. A omnipresenza deste, que afecta pouco menos que a todas as formazóns políticas e se espalla por todos os ámbitos do espectro ideolóxico, ten unha conseqüéncia iniludível: os seus perfis son extremadamente díspares, até o ponto de que, a menos que recorramos a adxectivos explicatórios, de nada serve utilizar este critério como fundamento de clasificazón. O tipo de nacionalismo que defenden algunhas das formazóns comunmente qualificadas de “reformistas democráticas” é mui distinto do que se manifesta, por exemplo, no discurso público de Vladímir Xirinovski.

Claro que dito o anterior convén realizar unha precisón de interese: as versóns maximalistas do nacionalismo ruso –aquelas que exiben rasgos mais agresivos– parecen ter gañado terreno, e de forma visível, nos últimos anos. Ao respeito, e retomando o nome dun político que acabamos de mencionar, há quen ten identificado un xenuíno proceso de “xirinovskizazón”. Ainda que desde 1993, o momento do seu éxito eleitoral, Xirinovski ten experimentado un ostentoso retroceso en termos de apoios populares, é lícito suster que boa parte do discurso do dirixente do Partido Liberal Democrático acabou por impregnar a todas as forzas políticas. E o mellor sinal disto non o proporciona o evidente achegamento do Partido Comunista a un nacionalismo de perfis agresivos e conotazóns imperais. Ao fin, esta última opzón estava inserta desde muito tempo atrás no xenotipo do Partido Comunista. O dado mais sólido de quantos levan a unha “xirinovskizazón” da vida política rusa é o camiño asumido polo próprio presidente Ieltsin, quen desde 1991 se ten deixado influir tambén por fórmulas nacionalistas cada vez mais agresivas, mui lonxe do “nacionalismo de base cívica” ao que se aderia –polo que contan– antes da disoluzón da URSS. É verdade, contudo, que os especialistas non se poñen de acordo à hora de explicar o deslize nacional-chauvinista de Ieltsin: se para uns nada ten de surprendeente –como no caso dos comunistas trata-se dun proceso natural–, outros preferen identificar oportunistas adaptazóns a un novo cenário ou ben indagar a influéncia do desígnio de situar a Rúsia de novo no centro do panorama internacional. Sexan as cousas como sexan, mamente pode esquecer-se que o único apoio parlamentário firme do que gozaron as aczóns militares ordenadas por Ieltsin en Chechénia foi o proporcionado polo Partido Liberal Democrático, desde tempo atrás en visível sintonia con muitas das políticas presidenciais.

Unhas liñas mais atrás invocamos un esquema, o das “duas direitas”, para dar conta dunha circunstáncia fundamental no panorama político da Federazón Rusa. Importa agora subliñar que esas duas direitas enchen-no quase tudo e que, se quadra de mútuo acordo, fixeron tudo o que estava da sua man para travar o pulo dunha sociedade civil que merecese tal nome. E obrigado é recoñecer que até agora conseguiron dar satisfazón ao seu obxectivo. Porque unha das características decisivas da situazón rusa actual é a extrema debilidade dos movimentos sociais, vellos ou novos. O mellor sinal desa debilidade son os sindicatos, extremadamente burocratizados nuns casos, entregados a miúdo à defesa de corporativos intereses, e en papel marxinal quase sempre. Desde a independéncia en 1991 os sindicatos non foron en momento nengun un interlocutor significado das diferentes estruturas de governo, que preferen negociar cos grandes grupos de presón económicos ou con instituizóns internacionais como o Fundo Monetário ou o Banco Mundial. As cousas asi, é difícil refugar a ideia de que no curso da “transizón” rusa os traballadores e as suas organizazóns teñen conservado o papel de extrema marxinalidade que lles correspondia na orde burocrática de antano.

As malformazóns provocadas por esta última –e, por que non, tambén polas suas antecesoras– están na orixe, por outra parte, da debilidade que mostran tambén os “novos” movimentos sociais. Só os grupos feministas, impelidos por unha das conseqüéncias visíveis da reconversón mercantil en curso –o despedimento de muitas mulleres–, parecen ter adquirido certo predicamento. Non pode dizer-se o mesmo dos grupos ecoloxistas –de marcado talante conservacionista–, dun movimento pacifista inexistente –apesar a sua tan aparente como nula relazón coa “insubmisón” ao servizo militar– ou dos grupos de solidariedade, que tendo en conta a situazón xeral non gozan de muitos estímulos para o seu crescimento. A família e, se é o caso, as organizazóns vinculadas coa Igrexa ortodoxa –nada próximas ao que con un pouco de rigor debe entender-se por “sociedade civil”– asumiron a meirande parte das funzóns de solidariedade e acollida, algo que abofé enche de contentamento a muitos dos representantes de duas direitas omnipresentes.

 

Voltar ao índice

 

Despotismos centralistas

Non teríamos unha descrizón cabal do sistema político ruso se non fixésemos referéncia à conflituosa relazón existente entre o centro federal, por un lado, e as repúblicas e rexións, polo outro. Ao respeito o dado fundamental é, mais unha vez, un súpeto cámbio como foi o operado nas políticas oficiais unha vez obtida a independéncia. Antes os movimentos de Ieltsin incitavan a repúblicas e rexións a tomaren para si quantas mais atribuizóns mellor, na confianza, sen dúvida, de que isto debilitaria o poder central da URSS. Unha vez obtida a independéncia as cousas mudaron en proveito de mecanismos recentralizadores de sabor muito mais tradicional.

A principal das medidas de recentralizazón foi, con muito, a despregadura de fórmulas de controlo sobre as autoridades de repúblicas e rexións. Desde Moscova, e sen que mediase nengun critério democrático-representativo, procedeu-se a designar, por exemplo, governadores con atribuizóns maiores que as correspondentes às autoridades locais. As potestades destas últimas víron-se sensivelmente rebaixadas, por outra parte, no quadro dunha Constituizón, a referendada en 1993, mui xenerosa co centro. As aczóns militares desenvolvidas en Chechénia a partir de finais de 1994 deixavan ver con claridade qual era o sentido de muitas das políticas do governo ruso.

Há quen se preguntará por que os fluxos recentralizadores, a miúdo impregnados de arbitrariedade, non provocaron até agora unha virulenta reaczón en repúblicas e rexións. Unha parte, a menos importante, da resposta oferece-na os tratados subscritos por algunhas das primeiras –asi, Tatarstán e Bashkortostán– co centro federal, e isto ainda que o seu asinamento en modo algun fecha-se a guerra sobre as atribuizóns respectivas. Mas a explicazón principal é outra e remete ao que chamaremos efeitos civilizadores do caos: repúblicas e rexións tomaron para si muitas potestades que as leis en vixéncia formalmente lles negan, de tal xeito que reequilibraron unha situazón quase sempre marcada polo capricho e a arbitrariedade do centro moscovita. Este, con capacidades recortadas, ten preferido guardar siléncio ou, se quadra, ten concentrado os seus esforzos nalgun caso extremo –o de Chechénia–, reservando-se para tempos mellores. Pouco mais se fixo, de qualquer xeito, que adiar outra vez a resoluzón da “qüestón nacional” interna en Rúsia.

 

Voltar ao índice

 

Os militares

Qualquer xornalista que se teña por tal introduzirá todos e cada un dos seus sisudos artigos sobre Rúsia con unha alarmada considerazón sobre o risco dun eventual golpe militar. As cousas tal como están ese horizonte parece pouco realizável, quando menos interpretado nun sentido literal. A própria vertebrazón de relazóns herdada do pasado coloca às forzas armadas nunha posizón de subordinazón que polo que fai agora non semellan ter abandonado de forma manifesta. Claro é que, e nun sentido vagamente contrário, no ámbito militar se fixo valer un proceso que algun parecido mantén co que antes chamamos “xirinovskizazón”. Neste caso ese proceso pode enunciar-se en forma de paradoxo: ao tempo que problemas de todo tipo –materiais, laborais, sociais e ideolóxicos– se espallavan nas forzas armadas, estas vian como se acrescentava a sua influéncia en terrenos significados como os vinculados co deseño da política exterior ou con grandes opzóns de modernizazón tecnolóxica mais ou menos afins à indústria de defesa. A presenza, chamativa, de candidatos militares nas candidaturas eleitorais de quase todos os partidos podia considerar-se, entretanto, un proceso paralelo ao anterior.

É certo, contudo, que o paradoxo enunciado se asenta nun terreno lamacento, toda vez que non está nada claro de que falamos quando nos referimos às forzas armadas, unha entidade muito mais difusa do que pudera parecer, e non precisamente caracterizada pola vixéncia dalguns dos estigmas –unidade de decisón, xerarquia, disciplina– que se lle supoñen. Ainda que este proceso de esvaimento de perfis algo ten, sen dúvida, de natural, muito lle deve tambén a un conxunto de políticas, tan tracexadas como intencionadas, despregadas polo governo ruso: este ten optado con claridade por dividir às forzas armadas, ten multiplicado o número de comandos, ten xerado sensíveis problemas de delimitazón de capacidades e pouco ou nada ten feito para enfrear o vínculo das unidades con mui distintas realidades locais. Asi as cousas, e apesar de o emprego de unidades militares para disolver o parlamento en outubro de 1993 puder induzir a pensar o contrário, hoxe as forzas armadas non son un actor que se manifeste con unha única voz, algo que abofé esvai o seu papel como eventual axente dun golpe urdido no seu interior e as coloca, quase por obrigazón, ao servizo doutras instáncias.

 

Voltar ao índice

 

A crise do verán de 1998

Se algo há que a crise rusa do verán de 1998 puxo de novo de manifesto é o predomínio dos lugares comuns e o escaso coñecimento que demonstran, entre nós, tanto os dirixentes políticos como muitos dos meios de comunicazón. Parece como se uns e outros preferisen preservar atitudes e critérios que mamente resisten o contraste coa realidade.

Unha primeira aberrazón oferece-a o ben coñecido, inopinado e acrítico apoio à figura de Ieltsin. Como aconteceu no seu momento con Gorbachov, e ainda que é verdade que agora sen que medie feitizo nengun, as poténcias ocidentais están a evitar a procurazón doutros horizontes para a vida política rusa e, asi as cousas, manteñen o seu apoio a un presidente caprichoso, impredizível, carecente de proxecto e non precisamente comprometido coas causas da xustiza e da democracia. Só os mais cegos poden ignorar, polo demais, a irracionalidade dalguns dos seus movimentos mais recentes, como é o caso do intento de recuperazón dun Chernomirdin preterido seis meses atrás –en virtude, daquela, da sua condizón de suposto competidor eleitoral– ou do andncio de que o rublo en momento nengun se depreciaria, realizado só unhas poucas horas antes de que a moeda rusa comezase a cair vertixinosamente.

O segundo vício de análise –este ben visível en muitos meios de comunicazón– é a plácida aceitazón da ideia de que o Fundo Monetário Internacional (FMI) sempre ten razón e opera, por se pouco fose, en proveito de todos e non duns poucos. Semellante aserzón esquece, sen mais, unha cheia de dados que induzen a pensar o contrário: nos cenários mais díspares o FMI ten apostado pola abertura das economias co ollar posto en facilitar a entrada de capitais externos e, con ela, o enriquecimento destes. Non semella claro que é o que o anterior ten a ver, no entanto, co ben-estar da povoazón. Os dados de Rúsia ao respeito –co desenvolvimento de duas economias: unha para unha dilapidadora minoria, outra para unha grande masa lumpenizada– non poden ser mais ilustrativos.

Unha terceira pexa nas análises quotidianas chega da man da discusón relativa à importáncia dos créditos exteriores. Neste caso convén lembrar que entre os especialistas há divisón de opinións. Para uns os créditos teñen un relevo decisivo, até o ponto de que a economia rusa havia de vir-se abaixo de non contar coas inxeczóns monetárias correspondentes. Para outros, en cámbio, son unha gotiña nun mar de necesidades, acompañan-se de exixéncias que os fan contraproduzentes e a miúdo acaban enchendo, sen mais, a especulazón e a economia mafiosa. Non falta quen suxire, enfin, que as mais das vezes a concesón de novos créditos polo FMI non responde tanto ao desígnio material de achegar recursos como ao propósito de tranquilizar aos investidores ocidentais e evitar asi unha fuga masiva destes. Como pode apreciar-se ao amparo de visóns tan distintas, semella qualquer cousa menos clara a importáncia dunhas fórmulas creditícias que só aos ollos duns poucos son decisivas.

Os acontecimentos mais recentes están a alimentar, en quarto lugar, críticas adicionais que identifican unha notável cegueira, e unha manifesta falta de flexibilidade, nas instituizóns económicas internacionais. Mesmo quen acredita na bondade do plano de axuste deseñado para Rúsia polo FMI está obrigado a recordar duas cousas: dunha banda, o plano en qüestón non ten servido para levantar a economia; doutra, o governo ruso ten mostrado unha notável imperícia na sua aplicazón. Con estes dous dados na man a razón aconsellaria buscar outras fórmulas e, por que non, investigar en que medida alguns dos proxectos que se rexeitan por dirixistas poden ter interese e proporcionar soluzóns aos problemas reais. Non parece, contudo, que nen o FMI nen os governos ocidentais estexan abertos a semellante horizonte. Os nosos meios de comunicazón, pola sua parte, seguen a perguntar-se impertérritos se o governo ruso será capaz de manter as reformas, en vez de inquirir se terá dunha vez a coraxe de introduzir mudanzas substanciais naquelas.

Parece obrigado subliñar, enfin, as taras de determinada visón do que ten sido a economia rusa nos últimos anos que se limita a repetir a vulgata autocomplacente difundida por Ieltsin e os seus colaboradores. Segundo esa visón, desde 1992 o governo ruso reduziu significativamente o défice público, mantivo estável o tipo de cámbio do rublo e conseguiu situar a inflazón en níveis aceitáveis. Tal enunciado de feitos ignora, claro, dados fundamentais: o carácter especulativo de boa parte da economia, o formidável desenvolvimento de escuros grupos de presón, a contínua fuga de capitais, a persisténcia de dramáticas reduzóns na produzón e, en suma, un incrível afundamento das diferenzas sociais. Que estes últimos dados, ao menos tan relevantes como os primeiros, caesen tantas vezes no esquecimento ilustra con claridade até que ponto entre nós se prefire ignorar ao cidadán ruso comun. Semellante atitude parece chamada a ter efeitos indeléveis se, como é mui probável, a crise destas horas aboca nun estoupido social de conseqüéncias imprevisíveis. A aqueles que, entre nós, están tan preocupados pola deriva recentísima da bolsa cumpriria pedir-lles que dediquen un pouco do seu tempo a perguntar-se como se xeraron os inxentes gaños que obtiveron, e que agora esquecen, entre 1996 e as primeiras semanas de agosto de 1998. Esa pergunta conta-se entre as muitas que o ruso da rua, e as xentes humildes en qualquer parte do planeta, agradeceria que nos fixesemos.

 

Voltar ao índice

 

Para concluir

Chega o momento de extrair algunha conclusón de tipo xeral. A mais sinxela, e a máis importante, lembra-nos as limitazóns das análises impregnadas de formalismo. O estudo das normas constitucionais e da sua plasmazón en diversas instituizóns é sen dúvida importante, como o é a considerazón do papel asumido por dirixentes políticos, partidos e cidadáns. Mas nunha intriga como a rusa, caracterizada pola vixéncia extrema dunha “política subterránea”, semellante sorte de análise mostra axiña as suas insuficiéncias. A poucos se lles escapa que son influentes grupos de presón, a miúdo mafiosos, ben representados nos circuítos de poder os que marcan muitas das regras de xogo.

E convén subliñar que os acontecimentos mais recentes, lonxe de rebaixar a vixéncia da análise anterior, non fixeron senón ratificá-lo. Ao longo de 1996 e 1997, dous anos de xenuína interinidade marcados por prolongadas campañas eleitorais, crónicas enfermidades do presidente e disputas de palácio, fixeron-se notar unha e outra vez os movimentos deses grupos de presón. No fundo os avatares que tivo que pasar a figura do ex xeneral Lébed non foron outros que os derivados da sua conflituosa relazón con alguns deses grupos e co obrigado desígnio de fraguar eventuais alianzas de cara ao futuro. Provisoriamente pouco mais pode fazer-se que enunciar unha ideia: os grupos de presón de maior releváncia nada teñen a ver coa lóxica da democracia representativa. Se uns parecen preferir a anómia contemporánea –acaso esa é a interpretazón correcta da suba experimentada pola bolsa de Moscova a princípios de 1997–, outros voltaron a ollada cara a fórmulas claramente marcadas polo pulo autoritário. O facto de, nunha sociedade extremadamente cindida, ese pulo non pareza contar con un axeitado caldo de cultivo non é, polo demais, en exceso tranquilizador. Máis ben empraza no camiño dunha aguda confrontazón civil que daria satisfazón à coñecida, e tambén contemporánea, brincadeira polaca: “Estamos a ver o túnel ao final da luz”. Ainda que tamén, e para renacionalizar a boutade, é mester recordar a réplica rusa a unhas optimistas declarazóns do entón primeiro ministro Chernomirdin: “Víktor Stepánovich dicia que via a luz ao final do túnel. Tiña razón, mas era a da locomotiva do comboio que viña en sentido contrário”.

 

5. Non é tan sinxelo refugar os nacionalismos: sobre o rexurdimento nacional na Europa do Leste

 

Voltar ao índice